أَحْسَنُ عَمَلًا) خواندند و فرموند:«لَیسَ یعْنی اکثَرَکمْ عَمَلًا» اشتباه نکنید «أَحْسَنُ عَمَلًا» غیر از «أکثَرُ عَمَلًا» است «وَ لکنْ اصْوَبُکمْ عَمَلًا» مقصود این است که عملتان چقدر صوابتر باشد و حقانیت بیشتری داشته باشد «وَ إنَّمَا الْإصابَةُ خَشْیةُ اللَّه» اصابت بستگی دارد که تا چقدر توأم با خداترسی باشد، که خداترسی دنباله خداشناسی است «أَعْرَفُکمْ بِرَبِّهِ أَخْوَفُکمْ مِنْهُ» یا «أَخْوَفُکمْ مِنْ رَبِّهِ أَعْرَفُکمْ بِهِ» هر کس خدا را بیشتر بشناسد، عظمت الهی را بیشتر درک میکند و خوف خدا را بیشتر دارد).«وَالنِّیةُ الصّادِقَةُ» و صدق نیت، که به همان خلوص برمیگردد. بعد فرمود:«الْابْقاءُ عَلَی الْعَمَلِ حَتّی یخْلُصَ اشَدُّ مِنَ الْعَمَلِ» باقی ماندن بر عمل که خالص بماند، از خود عمل سختتر است؛ یعنی بسا هست انسان در حین عمل، عمل را خالصاً مخلصاً انجام میدهد، ولی بعد از عمل آن را از خلوص میاندازد، مثل اینکه بعد در میان مردم بازگو میکند برای اینکه مردم او را ستایش کنند. بعد فرمود:«الا وَ الْعَمَلُ الْخالِصُ الَّذی لا تُریدُ انْ یحْمَدَک عَلَیهِ أَحَدٌ إلَّااللَّه» عمل خالص آن عملی است که تو نخواهی کسی جز خدا تو را بر آن عمل ستایش کند، جز از خدا انتظار ستایش نداشته باشی. اگر عملی انجام دهی، یک گوشه کوچک چشمت هم به این باشد که مردم هم تو را خوب بدانند، آن عمل، عمل خالص نیست. بعد فرمود:«وَ النِّیةُ أفْضَلُ مِنَ الْعَمَلِ، الا وَ إنَّ النِّیةَ هِی الْعَمَلُ» [١]. نیت عمل از خود عمل افضل است، یعنی روح عمل از اندام عمل مهمتر است. اصلًا عمل یعنی نیت. بعد حضرت این آیه را فرمود:«قُلْ کلٌّ یعْمَلُ عَلی شاکلَتِهِ» [٢] اصلًا انسان آنطور عمل میکند که نیت دارد، یعنی عمل نمودارکننده نیت است، پس اساس نیت است.

دو حدیث دیگر

حدیث دیگری است از حضرت رسول صلی الله علیه و آله که ابوقُتاده گفت: از حضرت رسول

[١]. حدیث عجیبی است. احادیث دیگری داریم به این مضمون که «نِیةُ الْمُؤْمِنِ خَیرٌ مِنْ عَمَلِه» نیتانسان از عملش فاضلتر است. عمل انسان مثل خود انسان است. انسان شخصیتی دارد و شخصی. شخصیت انسان به ملکات و معارف انسان است و خلاصه به روح انسان است، و شخص انسان به همین تن انسان است، که تن آدمی شریف است ولی به جان آدمیت. عمل انسان هم همینجور است، روحی دارد و اندامی، شخصیتی دارد و شخصی. روح و شخصیت عمل انسان نیت انسان است؛ اندام عمل انسان پیکر عمل است، خمشدنها، راستشدنها، رفتنها، سفرکردنها و امثال اینها.[٢]. اسراء/ ٨٤.