در باب نظام تکوین آیا اینطور باید فکر کنیم که اشیاء که عمل میکنند و حوادثی که واقع میشود- العیاذ باللَّه- علیرغم خواست خداست؟ زلزلهای میآید و شهری را خراب میکند. این زلزله یک سلسله علل طبیعی دارد: در جوف زمین فعل و انفعالهایی رخ میدهد و در زیر زمین ریزشهایی صورت میگیرد که باعث زیر و رو شدن قسمتهایی از زمین میشود. ممکن است کسی حوادث را با الغای نظام حکیمانه اسباب و مسببات درنظر بگیرد و بگوید: این زلزله را خدا خواست اما به این معنا که خدا ملَکی را فرستاد و گفت: این زمین را تکان بده و او هم تکان داد و یا خود خدا به طور مستقیم آمد زمین را تکان داد و زلزله پدید آمد. نه، اینطور نیست.

نیز ممکن است کسی معتقد شود که قضیه برعکس است: خدا عالم را بر اساس نظامی خلق کرده است. این عالم بدون اشیایی که الآن وجود دارند امکانپذیر نبود.

آتش باید در عالم باشد، آب باید در عالم باشد، هوا باید در عالم باشد. همه اینها که در عالم باشند، آن وقت قانون جاذبه باید در عالم باشد، قوانین دیگر باید در عالم باشد و اینها هم کار خودشان را میکنند، چه خدا بخواهد و چه خدا نخواهد. خدا دستگاهی را خلق کرده است و در آن دستگاه حوادثی واقع میشود که خود خدا هم نمیخواسته، ولی میشود. خدا که نخواسته زلزله بشود، ولی وقتی این طبایع وجود داشته باشد- طبایعی که وجودشان لازم هم هست و خیرشان بر شرشان میچربد- خواهناخواه چه خدا بخواهد و چه خدا نخواهد، این حوادث رخ میدهد. این هم یک طرز تفکر که این نیز غلط است.

نظریه سوم : امر بین امرین در نظام تکوین

دیدگاه صحیح که نامش «امر بین امرین در نظام تکوین» است نظر سومی ارائه میدهد. خداوند میفرماید:«ماأَصابَ مِنْ مُصیبَةٍ إلّابِإذْنِاللَّهِ». این کلمه «إلّا بِإذْنِاللَّهِ» امر بین امرین را در نظام تکوین بیان میکند و این آیه مفسّر آیات دیگری است که در جاهای دیگر آمده است. قرآن میفرماید هر بدی که میرسد، به اذن خدا میرسد. «به اذن خدا میرسد» معنایش این است که نه اینچنین خیال کن که هیچ علل و اسبابی دخالت ندارد و نه اینچنین خیال کن که دخالت آنها به نحوی است که