میفرماید بعضی از همسران و فرزندان شما دشمنان شما هستند، منظور این نیست که بعضی از همسران و بعضی از فرزندان شما احساسات دشمنانه نسبت به شما دارند. شکی نیست که چنین چیزی هست، یعنی زیاد اتفاق میافتد که همسرانی نسبت به همسران خود و یا فرزندانی نسبت به پدران خود احساسات کینهتوزانه دارند، این بهجای خود؛ بحث آیه قرآن فعلًا درباره آن مطلب نیست، بحث درباره این است که گاهی چیزهایی برای انسان به شکلی درمیآید که اثر آنها برای انسان مانند اثر دشمن است. سرگرمی خاصی که تو با او داری، به تو آن میکند که یک دشمن میکند.

پس در اینجا منظور، آن همسران و فرزندانی که واقعاً نسبت به همسران و یا پدرانشان احساسات دشمنانه و کینهتوزانه دارند نیست؛ برعکس، مقصود مواردی است که احساسات خیلیدوستانهای دارند و در شأن نزول آیه هم شخصی از صحابه پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله را نام میبرند که هر وقت تصمیم میگرفت در هجرتی و یا در جهادی شرکت کند یا در کار خیری مشارکت کند [خانوادهاش] از شدت محبتی که به او داشتند میآمدند در حضورش گریه میکردند تا بالأخره او را از تصمیمش منصرف میکردند. اینها که دشمنش نبودند، بلکه چون خیلی دوستش داشتند مرتب گریه میکردند، ولی رفتار آنها عملًا مانند رفتار یک دشمن بود.

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: دشمنان شما آنها نیستند که در میدان جنگ با شما مقابله میکنند و با آنها میجنگید و کشته میشوند، بلکه دشمن شما یکی نفس خود شماست که در میان دو پهلوی شما قرار گرفته است و دیگر آن دسته از همسران و فرزندان شما که مانع راه شما میشوند. البته قرآن هم میفرماید: «بعضی» از همسران و فرزندان شما دشمنان شما هستند نه همه همسران و فرزندان.

سه گونه دشمن برای انسان

نفس انسان که دشمن انسان است، چگونه دشمنی است؟ آیا دشمنبودن نفس انسان با انسان به معنی این است که احساسات کینهتوزانه با انسان دارد، یا فقط میخواهد به هوا و میل خودش رفتار کند ولی همین که میخواهد به هوا و میل خودش رفتار کند، نتیجهاش رفتاری دشمنانه خواهد بود؟ دومی صحیح است. این است که میفرماید:«فَاحْذَروهُمْ» بترسید و احتیاط کنید از دشمنی این دشمنها. آن دشمنی که