قدرت او نیست. در «لَهُ الْحَمْدُ» وقتی میگوییم حمد منحصراً مال اوست ضمناً این مطلب را میگوییم: اصلًا کار او جز انعام و جز جمال و زیبایی نیست؛ این خودش یک مقیاس و معیار دیگری است. کارهای خداوند همه از قبیل کارهای حمدخیز است یعنی همه از نوع نعمت است، از نوع جمال و زیبایی است و هر کار جمیلی به خدا برمیگردد؛ فقط نقصها به خدا برنمیگردد.

«وَ هُوَ عَلی کلِّ شَیءٍ قَدیرٌ» در مُلکش تبعیضی نیست که بعضی چیزها مال او باشد و بعضی نباشد؛ همه مال اوست و هیچ چیزی نیست که او بر آن ناتوان باشد؛ بر هر کاری که شما فرض کنید او قادر است.

تا اینجا شؤون و صفات و اسماء الهی گفته میشود و از راه معرفتاللَّه و از راه توحید برای معاد مقدمهچینی میشود.

آیه بعد مربوط به انسان است:«هُوَ الَّذی خَلَقَکمْ فَمِنْکمْ کافِرٌ وَ مِنْکمْ مُؤْمِنٌ» اوست که شما را آفریده است؛ تا اینجا که آفریده شدهاید همه یک گروه هستید اما بعد از آفرینش، به حکم آنکه موجودهایی مختار و آزاد در انتخاب فعل هستید دو گروه میشوید: گروهی کفر و گروهی ایمان را انتخاب کرده و میکنند؛ انسانهایی راه راست را انتخاب میکنند و انسانهایی راه انحرافی را. این آیه نظیر این آیه است:«انّا خَلَقْنَا الْانْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ امْشاجٍ نَبْتَلیهِ فَجَعَلْناهُ سَمیعاً بَصیراً. انّا هَدَیناهُ السَّبیلَ امّا شاکراً وَ امّا کفوراً» [١].

«وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلونَ بَصیرٌ» و خدا به همه آنچه شما انسانها اعم از کافر و مؤمن انجام میدهید آگاه است؛ کوچکترین عملی از اعمال شما از دید الهی دور نمیماند و هیچ چیزی از او پنهان نمیماند. این آیه مربوط به خصوص انسان بود.

آفرینش به حق بپا شده است

«خَلَقَ السَّمواتِ وَالْارْضَ بِالْحَقِّ». این درواقع فلسفه خلقت است: آسمان و زمین را به حق آفریده است. نقطه مقابل حق چیست؟ باطل. باطل همان است که به آن پوچ، بیمعنا و بیمحتوا میگوییم. هر شئ بیمحتوا را به اعتباری باطل و به اعتباری عبث میگوییم. امروز اصطلاح «بیمعنا» بیشتر شایع شده است و من در اینجا از همین

[١]. انسان/ ٢ و ٣.