معرض آزمایش قرار بدهید، اگر شما به علم خودتان عمل کنید او خیال میکند که شما درباره او ظلمی روا داشته و تبعیضی کردهاید. مثل این است که یک معلم که در تمام سال با شاگردها سر و کار دارد، بسا هست که قبل از امتحان کاملًا میداند که کدام دانشآموز یا دانشجو چه نمرهای را استحقاق دارد، ولی خود دانشآموز یا دانشجو چنین اعترافی ندارد. اگر بنا شود او بر اساس علم خودش نمره بدهد، آن هم که به او نمره بالا داده است راضی نیست چون بالاترش را میخواهد، یا اگر بالاترین نمره را هم داده باشد میگوید کاری نکرده است؛ و آن که نمره کم آورده مسلّم ناراضی است، میگوید: خیر، من بیش از این استحقاق دارم. ولی وقتی که پای امتحان در کار آمد، دیگر زبان معترض بسته میشود، که من همان هستم که این نمره را به من دادهاند.

ولی یک نوع امتحان و آزمایش دیگری هست که آن را «آزمایش پرورشی» مینامند، یعنی در عملْ یک موجودی را، انسانی را در کوره بلایا قرار دادن (مقصودم از «بلایا» شداید و گرفتاریهاست)، در سر دوراهیها و سختیها قرار دادن، برای آنکه استعدادهای درونیاش بروز و ظهور کند، یعنی اگر این آزمایش نباشد او در حد خامی و در حد بالقوه باقی میماند، این آزمایش است که تکمیلکننده است.

نوع سوم آزمایش یعنی آزمایش تکمیلکننده. آزمایش الهی درباره بندگان همان خصلت تکمیلکنندگی را دارد: لِیبْلُوَکمْ أَیکمْ أحْسَنُ عَملًا.

در احادیث هست که خداوند متعال اگر بندهای را دوست داشته باشد، او را در دریای گرفتاریها و شداید فرو میبرد آنطور که انسانی را در آب میاندازند و فرو میرود، چنان که وقتی میخواهند به یک انسان شناوری یاد بدهند او را در آب میاندازند و فرو میرود. در بیرون آب کسی شناگری یاد نمیگیرد. اگر کسی در آب نیفتد و تلاش نکند و با آب سر و کار نداشته باشد، دست و پا در آب نزند و احیاناً غرق نشود که یک کسی باید دستش را بگیرد، آب در حلقش فرو نرود، او هرگز شنا یاد نمیگیرد. با خواندن کتاب هرگز کسی شناگر نمیشود، با سر و کار داشتن با آب انسان شناگر میشود. حدیث دارد که خداوند متعال انسانها را به بلایا گرفتار میکند، در بحر بلا میاندازد، آنچنان که انسانی را در دریا میاندازند.

حال «لِیبْلُوَکمْ أَیکمْ أحْسَنُ عَمَلًا» معنایش این است که انسان تا در این دنیا که دار عمل است و عالم موت و حیات است (یعنی عالمی است که موت و حیاتش با