اگر ما به صورت یک موجودی خلق شدهایم که دارای دندان و معده هستیم، و اگر این میوهها و سایر مواد زمین با ذائقه ما جور درمیآید، همه اینها یک سلسله تصادفات است.

ولی یک نفر موحد که میگوید:«تَبَارَک الَّذی بِیدِهِ الْمُلْک وَ هُوَ عَلی کلِّ شَیءٍ قَدیرٌ» به آنها میگوید به نظر شما اینها تصادف و یک کار حساب نشده میآید؛ از نظر شما جدا شدن زمین از خورشید یک امر تصادفی و اتفاقی است، ولی از نظر خالق کل، همان چیزی که در چشم شما یک امر تصادفی و اتفاقی است، هیچگونه تصادف و اتفاق نیست، غایت و هدف و غرض [دارد؛] یعنی اشیاء به سوی یک مقصد حرکت میکنند.

پس اصل مقصد آیه این است که آنچه پیش آمده است به تدبیر آن کسی پیش آمده است که «بِیدِهِ الْمُلْک» (چون اوّل، بحث روی این قضیه بود: تَبَارَک الَّذی بِیدِهِ الْمُلْک وَ هُوَ عَلی کلِّ شَیءٍ قَدیرٌ) و او اینها را خلق کرده است که شما هم در روی زمین از همین نعمتها استفاده کنید، اما بدانید که پایان کارْ این نیست، [این دنیا] برای شما یک منزل است، یک مدرسه است، یک جایگاه آزمون است (لِیبْلُوَکمْ ایکمْ احْسَنُ عَمَلًا). «وَ الَیهِ النُّشورُ» باتوجه به اینکه به سوی او نشر و حشر و بازگشت هست، پس برنامه باید بر این اساس تنظیم بشود، یعنی همان مسأله «ایکمْ احْسَنُ عَمَلًا».

نکتهای که علمای عصر جدید از این آیه استفاده کردهاند این است که میگویند: چرا قرآن زمین را به ذلول و حیوان رام تشبیه کرده و بعد هم میگوید:

روی شانههای این حیوان حرکت کنید؟ از نظر قدما معنی ذلول در اینجا این بود که رام است به معنی اینکه ساکن است. با هیئت قدیم ناچار بودند اینجور بگویند که «خدا زمین را ذلول قرار داد» معنایش این است که خدا زمین را برای شما ساکن قرار داد. قهراً این سؤال باقی میمانْد که برای تشبیه کردن زمین به یک امر ساکن و آرام، آیا چیز دیگری نبود که بیایند به شتر رام و راهوار تشبیه کنند؟ ... [١] خداست که این زمین را برای شما یک مرکب سائر و در حال حرکت قرار داد، اما رام و هموار،

[١]. [چند ثانیهای از سخنان استاد روی نوار ضبط نشده است.]