است و بر اساس حق و حقیقت نیست، تمام اینها در آن جهان گسسته میشود و تبدیل به دشمنی میشود. آیه قرآن این است:«الْأَخِلّاءُ یوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إلَّا المُتَّقینَ» [١]. تعبیر قرآن در اینجا کلمه «خلیل» است. «اخلّاء» به معنی دوستان است ولی معنای آن مقداری از کلمه دوستان عمیقتر است. «خُلّت» از همان مادهای است که میگوییم: «تخلّل». مثلًا اگر آبی در زمین فرو برود، میگوییم متخلّل شده است یعنی خُلل و فُرَجی را که در اینجا بوده پر کرده است. فرض کنید مقداری خاک در اینجا هست؛ آب که روی آن میریزیم در خاک جذب میشود، حجم بیشتری را ایجاد نمیکند. یا در استکان که قدری شکر میریزیم و روی آن کمی آب میریزیم، بر حجم شکر افزوده نمیشود. علتش این است که در این وسطها جاهای خالی و «خلل» وجود دارد. آب آن جاهای خالی را پر میکند. بعد که مقداری بیشتر آب بریزیم که حجم آن از آن جاهای خالی بیشتر باشد آب بالا میآید.

دو نفر دوست، وقتی که دوستیهایشان در یکدیگر نفوذ کرده باشد مثل این است که در یکدیگر فرو رفتهاند یعنی جزء یکدیگر شدهاند. محبتِ یکی جاهای خالی قلب دیگری را پر کرده و محبت دومی جاهای خالی قلب اوّلی را پر کرده است.

ابراهیم علیه السلام را «خلیلاللَّه» میگویند. بعضی از عرفا خیلی از این کلمه خلیلاللَّه خواستهاند راجع به مرتبه حضرت ابراهیم استفاده کنند. گفتهاند ایشان «خلیلاللَّه» نامیده شده است از این جهت که آنچنان با خداوند یگانگی پیدا کرده است که گویی ابراهیمی وجود ندارد.

«أَلْأَخِلّاءُ یوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إلَّاالْمُتَّقین». پیوندها در قیامت همه بریده میشود و تبدیل به دشمنی میشود مگر پیوندی که میان متقین است؛ آنها که یکدیگر را به خاطر خدا دوست دارند، آنها که به معنی واقعی برادر دینی هستند. آن سنخیتی که میان آنها وجود دارد که آنها را با یکدیگر دوست کرده است، سنخیت معنوی و الهی است. دوستی میان متقین در قیامت از بین نمیرود و باقی میماند.

حدیثی در کافی هست که در داستان راستان هم نقل کردهایم که روزی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله رو به اصحاب خود کرده و فرمودند:«ای عُرَی الْایمانِ أَوْثَقُ؟» کدام

[١]. زخرف/ ٦٧.