طی کند. حالت دومش حالتی است که این خیر و شرها را تحت میزان عقل و شرع در میآورد. آن وقت است که شُروری به او میرسد و هیچ در مقابل این شرور جزع نمیکند، چرا؟ برای اینکه میداند که به دنبال این شرور خیر عظیمی هست و میداند که اگر جزع کند شر برای او یک شر واقعی میشود ولی اگر صبر و ایستادگی و مقاومت کند همان شر برای او تبدیل به خیر میشود؛ خیری به او میرسد منوع نیست، دیگر به آن نمیچسبد، چون میفهمد اینکه این خیر یعنی این منفعت و سود- مثلًا این پول- به او برسد، درست است که پول، مال و ثروت برای او الآن خیر است اما اگر این را در راه خدا جود کند خیر بیشتر و وسیعتری است.

از اینجا میتوانیم استثنائی را که به این آیه خورده است کاملًا بفهمیم. انَّ الْانْسانَ خُلِقَ هَلوعاً. اذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزوعاً. وَ اذا مَسَّهُ الْخَیرُ مَنوعاً. الَّا الْمُصَلّینَ ... مگر مردمی که دارای این خصلتها هستند. یعنی چه؟ آیا «دارای این خصلتها هستند» یعنی جور دیگر خلق شدهاند؟ نه، بحث این نیست که آنها جور دیگر خلق شدهاند؛ چون آنها هم انسانند و اینجا صحبت انسان است. نفرمود که مثلًا: انَّ الْکافِرَ خُلِقَ هَلوعاً، بلکه فرمود انسان خُلِقَ هَلوعاً. مؤمن هم انسان است؛ پس [مطلب] چیست؟

مؤمن انسانی است که او هم خُلِقَ هَلوعاً، اذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزوعاً وَ اذا مَسَّهُ الْخَیرُ مَنوعاً اما چون بعد در اثر اینکه خودش را تسلیم تربیت دینی و ایمانی کرده است این سرمایه خام برای او تبدیل به یک سرمایه قابل استفاده شده است. حال چگونه مردمی تحت تأثیر این عوامل تربیت قرار میگیرند؟

عبادت، بزرگترین عامل تربیت انسان

از نظر قرآن عبادت، یک عبادت واقعی، درست و جامعالشرایط، عبادتی که روح عبادت- که توجه به خدا و استغفار و استمداد و استعانت از خداوند و توجه به خود و نقصها و عیبهای خود است- در آن هست، بزرگترین عامل تربیت و سازندگی انسان است. اصلًا نماز را خدا برای چه واجب کرده است؟ برای اینکه نماز ما را میسازد. این یک باب بسیار وسیعی در معارف اسلامی است که انسان ساخته عمل خودش است و به تعبیر دیگر انسان ساخته خود انسان است، یعنی انسان با عمل خودش ساخته میشود؛ هرگونه عمل کند آن گونه ساخته میشود.

این حرف در فلسفههای جدید اروپا یک حرف خیلی جدید تلقی شده که