الْکفّارَ، برای آن کسی که بعد از پیغمبر میآید مجوزی برای جهاد با منافقین نبود، چون منافقین کافر شمرده نمیشوند و به ظاهر مسلمان هستند. ولی وقتی که میفرماید: جاهِدِ الْکفّارَ وَ الْمُنافِقین، مشکل برای همیشه حل میشود.

«وَ اغْلُظْ عَلَیهِمْ» و بر آنها سخت بگیر، با آنها مدارا نکن، که خطر اینها خطر عظیم است. این موضوع، هم در مورد کفار است و هم در مورد منافقین.

افرادی که امر بر آنها مشتبه شده است

بعد میفرماید:«وَ مَأْویهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصیر» جایگاهشان جهنم است، و جهنم بد گردیدنگاهی است. اشاره به یک نکته علاوهای است و آن نکته این است: گاهی دو گروه مسلمان ممکن است در اثر سوءتفاهم رو در روی یکدیگر قرار بگیرند و با یکدیگر بجنگند. اگر گناهی هست مربوط به یک عده از افراد معین مثل سران است.

اینها روی اعتقاد اسلامی با آنها میجنگند و آنها هم روی اعتقاد اسلامی با اینها میجنگند. لازم نیست امر بر هر دو طرف مشتبه شده باشد؛ بر یک طرف امر مشتبه شده است و او را هم از اشتباه نمیشود بیرون آورد. ولی آن طرفی که آگاه است چه باید بکند؟ آیا آن طرف آگاه باید بگوید اینها اشتباه کردهاند و تقصیری ندارند پس باید آنها را آزاد بگذاریم؟! به تعبیر امیرالمؤمنین علیه السلام آنوقت مثل سگ هار میشوند. سگ هار را آزاد بگذاری این را میگیرد هار میکند، آن را میگیرد هار میکند. اینجا این مسأله که او مقصر است یا مقصر نیست مطرح نیست، مسأله مصلحت مسلمین مطرح است. اگر به صورت سگ هار درآمده است ولو اینکه منشأش اشتباهکاری است کلَک او را هم باید کند ولو در آن دنیا خدا او را معذّب نکند.

درباره بسیاری از خوارج که علی علیه السلام با آنها جنگید این حرف را میشود زد.

امیرالمؤمنین تصریح کرد که اینها جستجوگر حق بودند ولی به اشتباه افتادند. فرمود:

فرق اینها با اصحاب معاویه این است که اصحاب معاویه از اول جستجوگر باطل بودند و به باطلشان رسیدند ولی اینها جستجوگر حق بودند و به حق نرسیدند. فَلَیسَ مَنْ طَلَبَ الْحَقَّ فَأخْطَأَهُ کمَنْ طَلَبَ الْباطِلَ فَأَدْرَکهُ [١]. ولی حال که اینطور شده است

[١]. نهجالبلاغه/ خطبه ٦٠.