دیدهام، حدیث خیلی خوبی است، فیالجمله از معنایش در ذهنم هست و اتفاقاً در تفسیر فخررازی که امروز نگاه میکردم دیدم این معنا را فخررازی هم ذکر کرده است- امام علیه السلام میفرماید: لطیف یعنی آن که خالق اشیائی است که آن اشیاء آنقدر دقیقاند که به چشم نمیآیند، یعنی خدا خالق این اشیائی است که شما میبینید و هزاران اشیاء دیگر که بشر نمیتواند وجود آنها را حس کند؛ آنها را آفریده و به آنها هم آگاه است. پس معنی لطیف یعنی خالق اشیاء خیلی کوچک و خیلی ریز و اموری که به واسطه خردی- و لطافتی از نظر خردی- به چشم نمیآیند.

یادم هست که در کتاب خدا در طبیعت نوشته فلاماریون (کتاب خوبی است) که مرحوم شازده خسروانی ترجمه کرده و مرحوم خالصیزاده به این کتاب پاورقیهایی نوشته است، در یک جا که مؤلّف برای اثبات صانع به همین اشیاء ریز و ذرهبینی و سلول و اینجور چیزها استدلال میکند، خالصیزاده همین حدیث را آورده است. این حدیث صراحت دارد. حتی آنطور که فیالجمله یادم هست امام میفرماید: خداوند حیوانات کوچکی آفریده است؛ لطیف است یعنی خالق موجودات لطیف و حتی جاندارهای لطیفی است که آن جاندارها به چشم نمیآیند.

آنگاه معنی آیه چنین میشود:«الایعْلَمُ مَنْ خَلَقَ» آیا آن که آفریده است نمیداند؟ (چون مردم فکرشان راجع به همین کارهایی است که خودشان میکنند، حرفی میزنند آرام بگویند، بلند بگویند و ...)«وَ هُوَ اللَّطیفُ» او خالق بسیاری اشیاء است که شما از وجود آنها به واسطه لطافتشان آگاه نیستید، و خبیر است به همان اشیائی که به لطف خودش و به لطافت خودش آنها را خلق کرده است؛ یعنی این مقدار مخلوقاتی که شما سراغ دارید، گذشته از اینکه آنها را میداند، آنقدر مخلوقاتی دارد که شما از وجود آنها هم آگاه نیستید و او به آن مخلوقات هم آگاه است.

هُوَ الَّذی جَعَلَ لَکمُ الْارْضَ ذَلولًا فَامْشوا فی مَناکبِها وَ کلوا مِنْ رِزْقِهِ وَ الَیهِ النُّشورُ. در این آیه، در آنِ واحد، هم توحید را ذکر کرده است، هم معاد را و هم تکلیف و وظیفه انسان را. اوست آن کس، آن ذاتی که زمین را برای شما ذلول و رام قرار داد.«فَامْشوا فی مَناکبِها» این زمین را که خدا برای شما ذلول و رام قرار داد، استفاده کنید.