خورشید که اگر از یک طرف بسط میشود، از طرف دیگر قبض میشود؛ فرستاده میشود و آورده میشود (یک چنین حالتی). بعد از آنکه فرمود فکر کنید (یعنی هر کسی که در نظام عالم فکر کند خدا را میشناسد و کسی که خدا را بشناسد و خلق را از ناحیه خدا بداند به حشر ایمان میآورد؛ نبودن قیامت با بودن خدا و با حکیم بودن خدا سازگار نیست) میفرماید:«قُلْ هُوَ الَّذی ذَرَأَکمْ فِی الْارْضِ و الَیهِ تُحْشَرونَ» اوست [که شما را در زمین آفرید و پخش کرد و به سوی او جمع میشوید؛] نه اینکه همینطور خود به خود به حکم یک سلسله علل اتفاقیه و بیغرض و هدف، این حالت پخش صورت گرفته باشد؛ این پخش کردن برای یک جمع کردن است.

سؤال جدلی و جواب قرآن

[مشرکین] همیشه یک سؤال عامیانه در این زمینه از پیغمبر داشتند، به اصطلاح یک سؤال تعجیزی، یعنی محاجّه جدل. در قرآن این سؤال جدلی اینها مکرر آمده است:

تو میگویی قیامتی هست؟ بگو در چه تاریخی، پنج سال دیگر، ده سال دیگر، هزار سال دیگر، ده هزار سال دیگر؟ به اصطلاح تقویمش را برای ما معین کن؛ بگو در چه سالی و در چه روزی. (در سوره مبارکه إسراء هست که: فَسَینْغِضونَ الَیک رُؤوسَهُمْ وَ یقولونَ مَتی هُوَ قُلْ عَسی أنْ یکونَ قَریباً. [١]) در مقابل این سؤال، قرآن همیشه به پیغمبر میگوید بگو علم ساعت در نزد خداست، علم در نزد خداست، من نذیری هستم، به من گفتهاند و من میدانم قیامتی هست، اما اینکه چه وقت است، آن در نزد خداست.

«وَ یقولونَ مَتی هذَا الْوَعْدُ إنْ کنْتُمْ صادِقینَ» میگویند که این وعده کی تحقق میپذیرد اگر راست میگویید؟ سؤال، سؤال عجیبی است، میگوید: «اگر راست میگویید».

حال اگر پیغمبر مثلًا به اینها گفت در یک میلیون و پانصد و نود و هشت هزار و دویست و چند روز و چند ساعت و چند دقیقه، آیا این جواب است؟ (این میشود مثل جواب ملانصرالدین؛ به او گفتند کجا وسط زمین است؟ گفت همین جایی که من هستم؛ میگویی نه، بیا حساب کن.) حالا اگر پیغمبر چنین چیزی بگوید شما قبول میکنید؟ آخر یک وقت تو تاریخی را که در یک جای دیگر ضبط شده، داری، از پیغمبر میپرسی در چه تاریخی است؟ تا بعد ببینی آیا با آنجور در میآید یا نه. این

[١]. اسراء/ ٥١.