همینجور است. انسان نبات هم هست، حیوان هم هست؛ علاوه بر نباتیت و حیوانیت یک چیزی علاوه دارد. ولی آنچه که یک گیاه دارد انسان دارد بلکه آنچه که ماقبل گیاه هم دارد انسان دارد؛ یعنی آنچه که یک ماده بیجان و معدنی دارد انسان هم دارد، آنچه که یک گیاه دارد انسان هم دارد، آنچه که یک حیوان دارد انسان هم دارد ولی انسان چیزی دارد که هیچ یک از اینها ندارند. این است که ما میگوییم انسان مجموعه عالم است یعنی از هر جنسی از اجناس این عالم در وجود خودش ذخیره دارد. خدا شما را از زمین رویانده است مانند یک گیاه که از زمین میروید.

تذکر به معاد

اینجا تذکر به معاد میدهد: ثُمَّ یعیدُکمْ فیها بار دیگر شما را به همین زمین برمیگرداند، یعنی مردن است و در قبر فرو رفتن. وَ یخْرِجُکمْ اخْراجاً و بار دیگر شما را بیرون میآورد، یعنی معاد.

دوباره تذکر به توحید و معاد میدهد: وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکمُ الْارْضَ بِساطاً. این زمین با تصادف پیدا نشده است، تدبیر الهی است. اگر زمینی پیدا شده تا رسیده به آنجا که انسان پیدا شده، خیال نکنید که تصادفی و اتفاقی و خود به خود شده و چنین چیزی بنا نبوده ایجاد شود ولی حالا شده و اتفاقاً این زمین مناسب بوده با اینکه برای انسان حکم یک خوان و سفره گستردهای را داشته باشد؛ بلکه پشت سر همه اینها یک اراده و تدبیر الهی بوده است. اینکه زمین راهها داشته باشد و شما در زمین در یک جا ساکن نباشید [از روی اراده و تدبیر بوده است.]

فرمود خدا شما را مانند گیاه رویانیده است. ولی گیاه با حیوان یک تفاوت دارد و آن این است که گیاه ساکن است حیوان متحرک. گیاه ریشهای در زمین دارد و زندگیاش از همان نقطهای که هست تأمین میشود، از همان زمینی که هست تغذیه میکند، از همان آبی که در آنجا وجود دارد، از نوری که آنجا بتابد و از حرارتی که به آنجا برسد و از هوایی که در آنجا وجود دارد استفاده میکند. اگر مثلًا آب در بیست قدمی باشد و ریشه این گیاه به آب نرسد خشک میشود؛ او قدرتِ اینکه نقل مکان کند و از آنجا به جای دیگر برود ندارد. ولی خدا به حیوان قدرت نقل مکان داده، منتها قدرت حیوان محدود است. اکثر حیوانها منطقهای هستند، یعنی