«اذْ تَبَرَّأَ الَّذینَ اتُّبِعوا مِنَ الَّذینَ اتَّبَعوا وَ رَأَوُا الْعَذابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْاسْبابُ» [١] رابطهها در آنجا قطع میشود جز رابطههایی که از ناحیه حق برقرار باشد. «الْاخِلّاءُ یوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ الَّا الْمُتَّقینَ» [٢] در قیامت همه دوستان تبدیل به دشمنان یکدیگر میشوند مگر دوستانی که از روی تقوا با یکدیگر دوست بودند یعنی دوستانی که پیوندشان با یکدیگر ناشی از پیوندشان با خدا بوده. زن و بچه و ارحام و اولاد، تا حدی که پیوند انسان با اینها ناشی از پیوند ایمانی باشد و آنها با انسان [در ایمان] شرکت داشته باشند، این پیوند در قیامت باقی میماند؛ ولی اگر از این راه نباشد بکلی از بین میرود. اصلًا در قیامت انسان [از اینها] تبرّی میجوید و فرار میکند (یوْمَ یفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ اخیهِ وَ امِّهِ وَ ابیهِ وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنیهِ) [٣]. «وَاللَّهُ بِما تَعْمَلونَ بَصیرٌ» خدا به همه کارهای شما بیناست.

ابراهیم علیه السلام، یک الگو «

قَدْ کانَتْ لَکمْ اسْوَةٌ حَسَنَةٌ فی ابْراهیمَ وَالَّذینَ مَعَهُ اذْ قالوا لِقَوْمِهِمْ انّا بُرَءؤُا مِنْکمْ وَ مِمّا تَعْبُدونَ مِنْ دونِ اللَّهِ کفَرْنا بِکمْ وَ بَدا بَینَنا وَ بَینَکمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ ابَداً حَتَّی تُؤْمِنوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ» این درس را از ابراهیم و گروهی که همراه ابراهیم بودند (نشان میدهد که البته گروهی از تربیتشدگان ابراهیم هم بودهاند)، از ابراهیم و ابراهیمیان یاد بگیرید که آنها چگونه به خاطر ایمانشان از همه بریدند حتی از نزدیکترین ارحام خودشان.

اینجا کلمه «اسْوَة» آمده است. تعبیر این آیه راجع به ابراهیم علیه السلام و تعبیر آیهای در سوره احزاب راجع به رسول اکرم خیلی به یکدیگر نزدیک است. در سوره احزاب داریم: «لَقَدْ کانَ لَکمْ فی رَسولِ اللَّهِ اسْوَةٌ حَسَنَةٌ» [٤] برای شما در وجود پیغمبر اسوهای است. اسوه به تعبیر امروزیها یعنی الگو (در فارسی شاید کلمهای نداریم که بهجای آن بگذاریم)، یعنی شخصیتی که باید مقتدا قرار بگیرد و میزان و معیار باشد و دیگران خودشان را با او بسنجند.

از نظر تعبیرات ادبی این را «تجدید» مینامند. تجدید- که در علم بدیع ذکر

[١]. بقره/ ١٦٦.[٢]. زخرف/ ٦٧.[٣]. عبس/ ٣٤- ٣٦.[٤]. احزاب/ ٢١.