میرداماد (استاد ملاصدرا، صدرالمتألّهین معروف) یکی از فیلسوفان بزرگ جهان اسلام است که معاصر است با شیخ بهایی و همچنین شاهعباس. او از شخصیتهای علمی بسیار بزرگ جهان اسلام است در قسمتهای مختلف. هم مرد فقیهی است، اهل اصول و رجال و حدیث، و هم در همان حال فیلسوف خیلی بزرگی است و شهرت بیشترش در فیلسوفی است؛ در فلسفه بیشتر از هر چیز دیگر شهرت دارد. و در عینحال مرد بسیار پاک و مهذب و اهل معنا و حقیقت بوده است، که اخیراً دنیا روی او دارد حساب میکند. این مسأله «مکتب اصفهان» که اخیراً دارد شهرت جهانی پیدا میکند و معروف میشود، مکتبی است که از میرداماد و شخصیتهایی مثل او شروع میشود.

این جمله از میرداماد، معروف است. همین مطلب را به زبان فلسفه به این شکل گفته است: «المتفرقات فی سلسلة الزمان مجتمعاتٌ فی وعاء الدهر» یعنی این اشیاء که در رشته زمان یکی بعد از دیگری و از هم جدا هستند (مثلًا جلسه امروز از جلسه هفته گذشته جداست، یک هفته با همدیگر فاصله دارند، در این بین میلیونها حادثه برای هر یک از افراد این جلسه پیدا شده، حالا ما کجا هستیم آن جلسه کجاست؛ در رشته زمان، حوادثْ متوالی و پشت سر یکدیگرند، از هم جدا هستند و با یکدیگر فاصله دارند) همینها که در این چهره از یکدیگر دورند و با یکدیگر فاصله دارند، در چهره دیگر که او آن را «وعاء دهر» یعنی ظرف روزگار مینامد (اصطلاح، مخصوص خود اوست) [با هم هستند.] تمام حوادث متفرق و متسلسل که مثل دانههای زنجیر پشت سر یکدیگر قرار گرفتهاند در آنجا با یکدیگر معیت دارند و جدایی در کار نیست.

بیان حاج میرزا علی آقای قاضی

دیگران، آنهایی که به زبان عرفان گفتهاند، [بیان دیگری دارند.] آقای طباطبایی از استادشان مرحوم آقای حاج میرزا علیآقای قاضی- که از بزرگان عصر ما بود و در بیست سال پیش فوت کرد و مرد بسیار بزرگواری بود و البته فوقالعاده بود و شاگردهای خیلی خصوصی داشته است- نقل میکردند که او همیشه مرگ و دنیا را تشبیه میکرد؛ میگفت انسان وقتی که میخوابد و بعد بیدار میشود، در حال