بلکه یک وقتی موفق بشوم آنهارا چاپ کنم [١].) یکی از مسائل این است که بعد از آنکه صلاح و تقوا به نحو کامل در میان بشر راه پیدا کرد، عدالت کامل و صلح و صفای کامل و مساوات واقعی و تقوا به تمام معنا برقرار شد، آنوقت است که یکمرتبه چهره طبیعت با بشر عوض میشود و طبیعت یک چهره خندانتری با بشر به خود میگیرد یعنی طبیعت آنچه در درون خودش دارد در اختیار انسان قرار میدهد، نقطه مقابل [مفاد این آیات.] همینطور که وقتی بشر ایمان و تقوا ندارد و فساد و ظلم میکند و ستم رایج میشود خشم الهی به صورتهای مختلف بر انسان نازل میشود، نعمتهای الهی از انسان گرفته میشود و عذابها و نقمتهای الهی بر انسانها وارد میشود، در جهت مقابلْ کار به عکس میشود.

حدیث است که: وَ یخْرِجُ الْارْضُ افْلاذَ کبِدِها زمین آن پارههای جگر خودش را بیرون میآورد. وقتی شیئی را بخواهند بگویند که خیلی دوست داشتنی است که انسان آن را چنان مخفی میکند که برای احدی آشکار نمیکند تعبیر «پاره جگر» را به کار میبرند. کأنه در زمین ذخایری وجود دارد که تا آن وقت زمین این ذخایر را بیرون نیاورده است، آن وقت است که از آن سرّ سرّ خودش آن پارههای جگر خود را بیرون میآورد. دیگر از نوعی بینظمیها- که به علت اینکه معلول یک نوع طغیانهای بشر است خودش نوعی نظم است ولی وقتی که این طغیانها نبود آن بینظمیها هم نخواهد بود- اثری نیست. مثلًا آسمان خیر خودش را به طور مرتب و منظم میریزد، دیگر از زلزلهها و طوفانها و خشکسالیها خبری نخواهد بود، همچنان که از جنگ خبری نخواهد بود. دیگر بشر وقتش صرف این جور کارها که چگونه در مقابل بشر دیگری از خودش دفاع کند و اکثریت ثروت بشر صرف مسابقههای تسلیحاتی و امثال اینها بشود به هیچ وجه خبری نخواهد بود.

کمال یافتن عقلها در زمان ظهور

و عمده این است که عقلهای مردم در آن زمان کمال مییابد. تعبیری است که به صورت رمز گفته شده است که وقتی امام ظهور میفرماید به سر مردم دست میکشد

[١]. [این بحثها پس از شهادت استاد متأسفانه در میان نوارهای سخنرانی و نوشتهها و یادداشتهایایشان پیدا نشد.]