همینطور که بعضی مفسرین از جمله آقای طباطبایی سلّمهاللَّه فرمودهاند، این آیه جزء آیاتی است که دلالت بر تجسم اعمال میکند. ما آیات زیادی در این زمینه داریم. مسأله تجسم اعمال یکی از اصول معارف اسلامی در باب معاد است و آن این است که هر عملی که از انسان در این دنیا سر میزند، دو وجهه و دو چهره دارد.

شاید تعبیری رساتر از این نیست که بگوییم هر عملی دو چهره دارد: یک چهره چهره دنیایی و به اصطلاح حضرات چهره مُلکی، و یک چهره دیگر چهره آخرتی یا چهره ملکوتی. نه تنها اعمال انسان اینچنین است، هر چه در این عالم هست اینچنین است. هر چه در دنیا وجود دارد دو چهرهای است: چهرهای دنیایی و چهرهای غیبی و آخرتی. از چهره دنیایی امری است فانی، زایل، از بینرونده، و از چهره آخرتی یا چهره ملکوتی امری است باقی و زایلنشدنی، خواه عمل، عمل صالح باشد و خواه گناه باشد؛ عمل در مجموع جهان از بین نمیرود؛ در مجموع جهان هیچ چیزی معدوم نمیشود.

ما در دنیا چنین خیال میکنیم، میگوییم اشیاء پیدرپی موجود میشوند و معدوم میشوند. از این چهره که نگاه کنیم همینطور است. ولی علم از یک طرف، فلسفه از یک طرف، دین از طرف دیگر و حتی میشود گفت که عرفان و اشراق از طرف چهارم، هر چهار تا از چهار نقطه مختلف که شروع کردهاند، رسیدهاند به اینجا که علیرغم آنچه که انسان در ظاهر میبیند که اشیاء نیستند و موجود میشوند و بعد معدوم میشوند، هیچ چیز معدوم نمیشود، معدوم شدن در عالم نیست، همه معدومیتها امر نسبی است، یعنی یک معدومی که به طور مطلق معدوم بشود در دنیا وجود ندارد. علم، این را به صورت دیگری طرح کرد، همان نظریه معروف لاوازیه که هیچ موجودی معدوم نمیشود و هیچ معدومی موجود نمیشود، با اصلاحاتی که پشت سر یکدیگر کردند؛ یکی گفت ماده معدوم و موجود نمیشود، بعد گفتند ماده با انرژی، بعد گفتند اصلی که ماده و انرژی هر دو از آن به وجود میآید؛ ولی همه مسائل دور میزند در اطراف اینکه چیزی معدوم نمیشود. فلسفه از همان راهی که عرض کردم به این بیان ذکر میکند، میگوید هر چیزی دارای دو چهره است: چهره دنیایی و مادی، و دیگر چهره اخروی و ملکوتی. این فناها و نیستیها از چهره دنیایی است؛ از چهره آخرتی و معنوی و ملکوتی همه چیز باقی است.