در آیه ١٩٠ سوره بقره میفرماید: «وَ قاتِلوا فی سَبیلِ اللَّهِ الَّذینَ یقاتِلونَکمْ وَ لا تَعْتَدوا انَّ اللَّهَ لا یحِبُّ الْمُعْتَدین» در راه خدا بجنگید با کسانی که با شما میجنگند ولی در جنگ هم اعتداء (یعنی از حد گذشتن) نکنید، از حد لازم نگذرید؛ خداوند معتدین و متجاوزین را دوست نمیدارد.

در این موارد نیز همه گفتهاند که مقصود این است: وقتی که با دشمن روبرو میشوید فقط با سرباز که در میدان جنگ با شما روبرو شده است بجنگید، اما آن که سرباز نیست، مثلًا کسی که در خانه خودش نشسته است، پیرمردها، زنها، بچهها، به اینها کاری نداشته باشید، و مخصوصاً کارهایی را که اسمش «افساد در زمین» است پیغمبر اکرم نهی میفرمود، صریح هم نهی میفرمود. وقتی که قومی را [به جنگ] میفرستاد تعبیراتی میکرد، میفرمود درختی را در جایی قطع نکنید، پیرمردی را نکشید، آب را به روی مردم نبندید و امثال این کارها. اینها اصل تعلیمات اسلامی است.

ولی یک مطلب دیگر در اینجا هست و آن این است: گاهی این کارها صورت میگیرد فقط به دلیل حقد و عداوت و کینهای که افراد با دیگران دارند، یعنی یک کارهای صرفاً احساساتی. شک ندارد که اینها ممنوع است. ولی یک وقت هست که هدفهای مشروع جنگی متوقف بر عملی است؛ اینجا چطور؟ من ابتدا مسألهای را که حادتر از همه است و در فقه مطرح است ذکر میکنم تا تکلیف بقیه روشن شود.

مسأله تترّس کافر به مسلم

فقها مسألهای در فقه در کتاب «جهاد» طرح کردهاند به نام مسأله «تترّس کافر به مسلم» (تترّس از ماده «تُرس» است و تُرس یعنی سپر) که اگر در جنگ، دشمن، مسلمانی را سپر خودش قرار بدهد تکلیف چیست؟ حال یا فردی از کفار فردی را سپر قرار بدهد [یا گروهی از کفار گروهی را سپر قرار بدهند،] ولی آنها بالاترش را عنوان کردهاند که دشمن گروهی را سپر قرار بدهد. مثلًا دشمن عدهای مسلمان بیگناه را اسیر میکند (و این خیلی معمول هم هست)، بعد همان اسرا را در مقدّم لشگر خودش قرار میدهد و سربازش پشت سر این اسرا جلو میآید، برای اینکه