مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٩١ - سه نوع امتحان

اموال و اولاد می تواند فتنه باشد

بعد میفرماید:«إنَّما امْوالُکمْ وَ أوْلادُکمْ فِتْنَة» جز این نیست که اموال و ثروتهای شما و فرزندان شما برای شما فتنه هستند. کلمه «فتنه» همان مفهوم امتحان و آزمایش را دارد. البته فتنه از این جهت «فتنه» گفته میشود که چیزی است که انسان را به خود مشغول میکند و امتحان بودنش به همین است. در قرآن میخوانیم:«وَ نَبْلوکمْ بِالشَّرِّ وَالْخَیرِ فِتْنَةً وَ إلَینا تُرْجَعونَ» [١].

آیا این چیزهایی که موجب آزمایش بشر است خیرند یا شر؟ ممکن است چیزی به ظاهر خیر باشد یعنی نعمت باشد و ممکن است چیزی شر باشد یعنی بلا باشد ولی عمده این است که انسان در مقابل آن چیزی که موضوع امتحان اوست چه عکسالعملی نشان میدهد. ممکن است عکسالعمل انسان درباره نعمت و بلا بهگونهای باشد که هر دو برای او «نعمت» شود و ممکن است عکسالعمل او در برابر نعمت و بلا به گونهای باشد که هر دو برای او «نقمت» شود. این است که نباید هر چیزی را که مایه امتحان انسان است بد دانست بلکه باید آن را خوب دانست، زیرا امتحان برای سه منظور مختلف صورت میگیرد:

سه نوع امتحان

گاهی امتحان همان است که به آن اختبار و آزمایش میگوییم که شخص امتحانکننده وقتی میخواهد مجهولی را تبدیل به معلوم کند آزمایش میکند. مثلًا مواد غذایی را به آزمایشگاه میبرند برای اینکه ببینند سالم است یا نه. این امتحانی است که هدف امتحانکننده از آن این است که میخواهد حقیقتی را کشف کند. در مورد خداوند متعال نسبت به بندگان چنین امتحانی معنی ندارد.

نوع دوم امتحانی است که برای اتمام حجت است یعنی برای این است که به خود امتحان شونده [امری را] ثابت کنند. یک معلم که در طول سال با دانشآموز کار میکند، خودش میداند که به کدام دانشآموز باید نمره قبولی بدهد و به کدام نمره رد بدهد؛ به کدامیک باید بیست بدهد، به کدامیک نوزده و به کدامیک چهارده، ولی مسلّم است که اگر امتحاننکرده بخواهد این نمرهها را بدهد غیر از آن کسی که