بعضی از تعبیرات [چنین نیست.] اگر شما ده بار به جایی رفته باشید بعد بگویید من هفتاد بار درِ خانهاش رفتم او نبود، این دروغ نیست چون اینجا عرف هم میفهمد که مقصود از «هفتاد» یعنی مکرر در مکرر. حال در این جور موارد ممکن است از عدد هفتاد کمتر باشد ممکن است بیشتر.

آیهای در قرآن هست- که آن خیلی بهتر میتواند دلیل باشد- راجع به منافقین مخصوصاً رئیس المنافقین عبداللَّه بن ابَی: وَ لا تُصَلِّ عَلی احَدٍ مِنْهُمْ ماتَ ابَداً وَ لا تَقُمْ عَلی قَبْرِهِ [١]. قبل از آن میفرماید: اوْ لاتَسْتَغْفِرْ لَهُمْ انْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعینَ مَرَّةً فَلَنْ یغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ [٢]. راجع به این منافقین میفرماید اگر مردند تو برای اینها استرحام و طلب مغفرت نکن. اگر تو طلب مغفرت هم بکنی خدا نمیآمرزد. بعد میفرماید که اگر تو هفتاد بار هم برای اینها طلب مغفرت بکنی خدا نمیآمرزد. ممکن است کسی بگوید که یا رسول اللَّه! خدا فرموده اگر هفتاد بار طلب مغفرت بکنی نمیآمرزد، حالا شما هفتاد و یک بار طلب مغفرت کنید تا در آن هفتاد و یکمی بیامرزد؛ شما بیایید هشتاد بار طلب مغفرت کنید چون خدا گفته اگر هفتاد بار [طلب مغفرت کنی نمیآمرزد.] بله، انسان اگر بخواهد سر چیزی کلاه شرعی بگذارد از این کارها میشود کرد ولی هرکس میداند که وقتی قرآن به پیغمبر میگوید اگر هفتاد بار استغفار کنی خدا نمیآمرزد یعنی اگر هرچه استغفار کنی، نه اینکه عدد هفتاد خصوصیت دارد که اگر هفتاد و یک بار شد آنوقت خدا میآمرزد. اگر پیغمبر ده هزار بار هم استغفار کند خدا نمیآمرزد. اصلًا معنای انْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعینَ مَرَّةً ... یعنی هرچه استغفار کنی فایده ندارد. پس آنجا هم عدد ملحوظ نیست.

حال در اینجا هم به احتمال بسیار قوی عدد ملحوظ نیست که حتماً آن زنجیر هفتاد ذراع است یا هفتاد حلقه یک ذراعی دارد، چون زنجیرهای اشخاص متفاوت است. ممکن است کسی زنجیری داشته باشد هفت ذراع، دیگری زنجیری داشته باشد بیست ذراع، یکی هفتاد ذراع، یکی هفتصد ذراع و یکی هفت هزار ذراع. این امر بستگی دارد به اینکه در این دنیا با چه زنجیرهایی بسته شده باشد و این زنجیرهایی که به او بسته شده است چند حلقه داشته باشد. مثلًا کسی فلان عمل

[١]. توبه/ ٨٤.[٢]. توبه/ ٨٠.