پس در اینجا مسأله دوری و نزدیکی، دوری و نزدیکی زمانی نیست، دوری و نزدیکی از نظر ضریب احتمالات است. میگوید ما او را نزدیک میبینیم. به نظر میرسد مقصود از «ما» خداوند متعال به علاوه فقط ملائکه نیست، بلکه خدا که حق است و همه اهل حق؛ چون ما در آثارِ مسلّم داریم که اهل یقین قیامت را آنچنان نزدیک میدیدند که الآن [یعنی در زمان حال] میدیدند. نهجالبلاغه میفرماید: وَ حَقَّقَتِ الْقِیامَةُ عَلَیهِمْ عِداتِها [١]. اینها در حال عبادت خدا که میایستند، قیامت وعدههایش را دربارهشان الآن تحقق بخشیده؛ یعنی الآن بین خودشان و قیامت فاصلهای نمیبینند و الآن همه چیز را شهود و احساس میکنند و میبینند.

این است معنای انَّهُمْ یرَوْنَهُ بَعیداً وَ نَریهُ قَریباً. آنها قیامت را دور میبینند چون حقیقت را از پشت پرده زمان مشاهده میکنند؛ [و ما نزدیک میبینیم.] مثل آن وقتی است که یک نفر حقیقتی را قبل از وقوعش دارد کشف و شهود میکند. مثالش برای افراد عادی زمانی است که انسان در عالم رؤیا حادثهای را میبیند. حادثهای که مثلًا دوماه دیگر عیناً میخواهد واقع بشود او آن حادثه را قبلًا میبیند؛ گویی «طی زمان» پیدا میکند؛ قبل از اینکه واقع بشود آن را در جای خودش میبیند.

برخی احوال قیامت

بعد قرآن مقداری از احوال قیامت بیان میکند. یوْمَ تَکونُ السَّماءُ کالْمُهْلِ آنگاه که آسمان مانند فلزِ گداختهشده است. وَ تَکونُ الْجِبالُ کالْعِهْنِ و این کوههای به این عظمت مثل پشمِ زده شده است. و از نظر حالات انسانها: وَ لا یسْئَلُ حَمیمٌ حَمیماً روز وانفساست؛ هرکسی آنچنان به خود مشغول است که خویشاوندی سراغ خویشاوند خود را هرگز نمیگیرد، اصلًا کسی یاد این نمیافتد که پدری، مادری، برادری، خواهری، فرزندی، همسری [دارد؛] البته آنهایی که اهل عذاب هستند. یبَصَّرونَهُمْ در حالی که به آنها ارائه داده میشوند، نه اینکه فراموش کردهاند. پدر پسر را میبیند، پسر پدر را و برادر برادر را، معذلک دیدی ندیدی.

[١]

. نهجالبلاغه، خطبه ٢٢٠.