حرف را در فلان جا گفتم. ولی گاهی انسان قسم میخورد، عنایتش به چیز دیگر است یا لااقل به آن هم عنایت هست؛ قسم میخورد، میخواهد به طرف بفهماند که من به این شیئی که به آن قسم میخورم احترام میگزارم. میبینید در جایی که کسی چندان انتظار ندارد، وقتی که شخصی به جان دوستش قسم میخورد، آن دوستش به خودش میبالد که ببینید فلانی برای من اینقدر اهمیت قائل است که به جان من قسم میخورد، این علامت این است که برای من اهمیت قائل است.

قرآن کریم برای اینکه مردم را به آیات و مخلوقات توجه بدهد، به انواعی از مخلوقات قسم میخورد، از جمادات گرفته تا نباتات و حیوانات و تا انسان و انسان کامل. حال در اینجا خدای متعال به یک شئ خاصی سوگند یاد کرده است، یعنی به چیزی ابراز احترام کرده است که قدر مسلّم این است که مردم عرب و غیرعرب احترام آن را به هیچ وجه نمیدانستهاند؛ بشرِ امروز است که شاید میتواند ارزش این کار را آن طور که باید درک کند. به احترام قلم سوگند و به احترام نوشتهها سوگند؛ به قلم سوگند و به نوشته سوگند. اگر «ما» ی ما یسْطُرون را «ما» ی مصدریه بگیریم (و بیشتر اینطور گرفتهاند) اینجور میشود: به قلم سوگند و به نوشتن سوگند. این شاید بهتر است، چون خود فن و استعداد نوشتن را میگوید، یعنی بفهمید که قلم و استعداد نوشتن و قدرت نوشتن چه نعمت بزرگی است! و اگر «ما» را «ما» ی موصوله بگیریم اینطور میشود: به قلم سوگند و به نوشتهها سوگند.

پس قبل از اینکه مُقْسَمٌعلیه را ذکر کنیم، از اینجا که قرآن کریم به قلم و نوشتن سوگند یاد میکند میتوانیم روح تعلیمات اسلامی و قرآنی را دریابیم که روح این تعلیمات علم است و دانستن و فهم و آن چیزی که دنیای امروز به آن «فرهنگ» میگوید. اصلًا اسلام و قرآن دین علم و فرهنگ است. به همین دلیل است که قرآن در جاهای دیگر هم همین مطلب یا آن رکن دیگرش را که استعداد سخنگفتن باشد با اهمیت فراوان ذکر میکند.

خواندن، اولین کلمه قرآن

از همه روشنتر این است که اولین آیاتی که بر پیغمبر اکرم نازل میشود آیات اول سوره مبارکه «إقرأ» است. تقریباً در اینکه آیات اول سوره مبارکه «اقرأ» اولین آیات است شبههای نیست: