نظر دیگر- که البته این نظر درست است- این است که جسمانی و روحانی بودن بهشت توأم با یکدیگر است یعنی اینچنین نیست که نعیمهای آن عالم منحصراً جسمانی و یا منحصراً روحانی باشد. وقتی که انسان در دنیا لذت و المش، هم جسمانی است و هم روحانی، به طریق اولی در آخرت نیز هم جسمانی است و هم روحانی؛ و البته برای افرادی که کامل هستند، بهشت جسمانی در مقابل آن نعیمهای روحانی ارزشی ندارد، ولی اکثریت مردم (حتی اکثریت صلحا، متقین، زهّاد) به آن مقام نرسیدهاند که بهشت روحانی را درک کنند و برای آنها بهشت جسمانی ارزش نداشته باشد. اکثر مردم، هم بهشت روحانی دارند و هم بهشت جسمانی؛ در جهنم هم همینطور. اقلیتی از مردم اهل نعیم روحانی هستند و اعتنایی به [نعیم] جسمانی ندارند و اقلیتی هم فقط بهشت جسمانی دارند و از بهشت روحانی نصیبی ندارند.

بحث ما این بود که به هر حال قطعاً ما بهشت جسمانی داریم یعنی نمیتوان آن را انکار و به شکلی تأویل کرد؛ قابل تأویل نیست. بله، این قدر ما میدانیم که آنچه در آن عالم هست با آنچه در این عالم هست در عین اینکه در جسمانی بودن شریکند تفاوتهای زیادی با یکدیگر دارند یعنی آن عالم عین عالم دنیا و طبیعت نیست، اگر عین عالم دنیا و طبیعت میبود مثل عالم طبیعت تکلیف هم در آنجا بود ولی آنجا تکلیف نیست به دلیل اینکه امکان تکلیف نیست، امکان تغییر دادن وضع و حالت نیست، به قول فلاسفه آنجا عالم قوّه نیست، عالم فعلیت محض است. در آنجا مثلًا توالد و تناسل نمیتواند وجود داشته باشد؛ خوردن هست ولی خوردنِ آنجا با خوردنِ اینجا فرق میکند. آن لذاتی که از خوردن حاصل میشود هست اما نه مثل خوردن اینجاست که اینجور جذب و دفع باشد و در نتیجه مثلًا سلامت و بیماری باشد. اینگونه چیزها نیست. آن نتیجهای که از این امور پیدا میشود یعنی لذت خوردن، لذت آشامیدن، لذت جنسی، لذت مصاحبتها در آنجا وجود دارد ولی با تفاوتهایی که با [لذاتِ] اینجا هست. البته ما تفاوتها را نمیتوانیم کاملًا درک کنیم.

باید بدانیم که این جنبههای جسمانی در آنجا وجود دارد و البته جنبههای روحانی هم به طریق اولی وجود دارد چون ما میبینیم قرآن در بعضی موارد بعد از اینکه