خدا را به وحدت و یگانگی بپذیرید و ایمان پیدا کنید. اینجا قهراً مسألهای طرح میشود که پس مسأله رابطه ابراهیم با پدرش یا عمویش که او را پدر میخواند (آزر) چه بود که با اینکه کافر بود به او وعده داد که من با تو استغفار میکنم؟ قرآن در قسمت بعد آن را توضیح میدهد که اشتباه نکنید، آن تولّی نبود؛ حال چه بود، چون وقت گذشته و روز عرفه هم هست آن قسمت را میگذاریم برای بعد.

امروز به حسب افق ما روز عرفه است که در افق حجاز، برادران مسلمان ما امروز یکی از بهترین و بزرگترین روزها را میگذرانند که روز عید قربان است و مسلمین- این طور که میگویند- امسال قریب سه میلیون جمعیت در مِنی جمع شدهاند و حتماً در میان اینها مردمان خالص و مخلص هست و زیاد هم هست. ولی به هر حال روز عرفه از روزهای عبادت است؛ شب و روز عرفه از ایام و لیالی متبرّکه است، اعم از اینکه انسان در منی و عرفات باشد یا نباشد (البته روز عرفه را در عرفات هستند). این مطلب را یک وقتی راجع به شب قدر هم عرض کردیم:

روزها گاهی شرافت و فضیلت خود را از همان دستوری که در آن روز رسیده است کسب میکنند و این یک جنبه روانی و روحی هم دارد. اینکه انسان در یک حالِ تنهای تنها عبادت کند و خدا را بخواند و به درگاه الهی ابتهال و تضرّع کند، با این که صدایش همراه صدای جمع باشد عملًا هم فرق [دارد و اثر آن] در روح خود انسان هم متفاوت است. ما در سوره مبارکه حمد میخوانیم: «ایاک نَعْبُدُ وَ ایاک نَسْتَعینُ» خدایا همه باهم تو را میپرستیم؛ در صورتی که انسان نماز را با حالت انفراد میخواند. نماز، اصلش نماز فرادی است، نماز جماعت سنتی است که اگر انسان نخوانْد هم نخواند. ولی در نماز فرادی هم انسان به خدا اینطور میگوید: خدایا ما همه باهم تو را میپرستیم و همه باهم از تو مدد میخواهیم و کمک میجوییم.

امام فخر رازی معروف، صاحب التفسیر الکبیر (تفسیر مفاتحالغیب) در همین سوره حمد و در همین آیه تعبیر شاعرانه و زیبایی دارد. (اگرچه معایبی در این آدم هست ولی مرد فوقالعاده باهوش بااستعدادِ فاضلِ متتبّعِ متبحّری بوده است.) از یک اصل فقهی استفاده میکند و آن این است که در موارد زیادی میگویند فروشنده یا خریدار، خیار فسخ پیدا میکند. یکی از موارد را «خیار تبعّض صفقه» میگویند.

مقصود از «صفقه» همان «کالا» است. انسان وقتی معامله میکند، چه از نظر