حالت مخاطب بودن میافتند؛ آن وقت رو به خود پیغمبر میکند:«قُلْ» به اینها بگو؛ یعنی دیگر اینها لایق مخاطب واقعشدن نیستند.«قُلْ هُوَ الَّذی أَنْشَأَکمْ وَ جَعَلَ لَکمُ السَّمْعَ وَ الْابْصارَ وَ الْافْئِدَةَ» که در جلسه گذشته درباره آن بحث کردیم و در این زمینه بود که خدا این حواس و این عقل را که به انسان داده است برای چه داده است؟ جز برای اینکه تفکر کنید و بیندیشید؟ شکر هر نعمتی به این است که آن نعمت مورد بهرهبرداری در مسیر خودش قرار بگیرد. شما فکر نمیکنید، نمیبینید، نمیشنوید و روی دیدهها و شنیدههای خود نمیاندیشید؛ اگرنه، حقایق واضح و روشن است.

گفتیم که در ابتدای سوره هم همین موضوع را یادآوری فرمود. آنجا که حسب حالِ گروهی را که در جهنم میروند ذکر کرد، وقتی به آنها میگویند چرا شما به این سرنوشت گرفتار شدید، أَلَمْ یأْتِکمْ نَذیر، جواب دادند:«لَوْکنّا نَسْمَعُ او نَعْقِلُ ما کنّا فی اصْحابِ السَّعیرِ» اگر گوشی و فکری میداشتیم، اگر میشنیدیم و فکری میکردیم، امروز چنین سرنوشتی نداشتیم.

در این آیه هم فرمود خدا که شما را ایجاد کرده و به شما چشم و گوش داده و به شما دل برای تفکر داده است، پس از اینها استفاده کنید.

«قُلْ هُوَ الَّذی ذَرَأَکمْ فِی الْارْضِ وَ الَیهِ تُحْشَرونَ» ای پیغمبر! تو به اینها بگو که اوست همان خدای علیم حکیمی که هیچ کار لغو و عبث و بیهوده نمیکند، اوست که شما را در زمین خلق کرده است (میگویند در مفهوم «ذَرَأَ» پخش و تکثیر هم هست:

شما را در زمین آفریده و پخش کرده است) و به سوی او جمع میشوید. کلمه «حشر» که در مورد قیامت به کار برده میشود، معنای «جمع» دارد. سوره حشر را هم که به این نام میخوانیم، گفتیم به اعتبار کوچ دستهجمعی است: هُوَ الَّذی اخْرَجَ الَّذینَ کفَروا مِنْ اهْلِ الْکتابِ مِنْ دِیارِهِمْ لِأوَّلِ الْحَشْرِ [١]. این آیه میفرماید (خیلی تعبیر عجیبی است):«قُلْ هُوَ الَّذی ذَرَأکمْ فِی الْارْضِ وَ الَیهِ تُحْشَرون» اوست که شما را در زمین پهن کرد و به سوی او جمع میشوید. کأ نّه بسطی است و قبضی. از ناحیه خدا که آمدهاید [و در زمین بسط یافتهاید] کأ نّه هر بسطی یک قبضی را به دنبال دارد.

شما در زمین آفریده شده و پراکنده شدهاید؛ فکر نکردهاید که آیا همین است؟

آفریده شدهاید که پراکنده بشوید؟ مطلب به همین جا پایان مییابد؟ یا مثل نور

[١]. حشر/ ٢.