مکلفی. همه اینها نتیجهگیری برای مسؤولیت و مکلف بودن است که آن «فَبِأَی الاءِ رَبِّکما تُکذِّبانِ» توجه دادن ماست به مسؤولیت و تکلیفی که در مقابل این نعمتها- که برای این هدف آفریده شده است- داریم. این یک نکته.

زمین، برای همه مردم

نکته دیگر هم نکته درستی است که بعضی استفاده کرده و میکنند و آن این است که در «وَالْارْضَ وَضَعَها لِلْانامِ» (زمین را خدا برای مردم آفریده است) وقتی میگوید «برای مردم آفریده است» اختصاص به یک گروه خاص از مردم نمیدهد؛ یعنی برای همه مردم آفریده است، نه اینکه اختصاص به بعضی از مردم داشته باشد. یادم است زمانی که جنگ بینالملل دوم بود رادیو آلمان [١] وقتی قرآن میخواند، سوره الرحمن را که میخواند، وقتی که به این آیه «وَالْارْضَ وَضَعَها لِلْانامِ» میرسید میگفت: «و الانگلیزیون یقولون الارض لنا» (البته این مطالب جنبه تبلیغاتی داشت؛ آنهایی هم که این حرفها را میزدند بهتر از دیگران نبودند).

«وَالْارْضَ وَضَعَها لِلْانامِ» خدا زمین را برای همه مردم آفریده است. همه مردم را خدا خلق کرده، زمین را هم که خدا خلق کرده برای همه مردم خلق کرده نه برای یک گروه خاص که دیگران از آن محروم بمانند.

فواید دیگر زمین برای انسان

«فیها فاکهَةٌ وَ النَّخْلُ ذاتُ الْاکمامِ». کلمه «وَضَعَها» [در آیه قبل] یعنی نهاد آن را. این اشاره است به آن استفادهای که انسان از نهادگی زمین میبرد، یعنی زمین برای انسان بساط و فرش و گهواره است که انسان در روی آن قرار گرفته و حاجتش را رفع میکند. حال اشاره میکند به جنبههای دیگرِ فواید و نعمی که زمین برای انسان دارد. زمین برای انسان تنها فرش و مهاد و جایی که محلِ قرار باشد نیست، «فیها فاکهَةٌ وَ النَّخْلُ ذاتُ الْاکمامِ» در این زمین است میوهها و درخت خرما با آن غلافهای خودش که میوهها را در غلاف قرار میدهد. گویا عرب به خرما «فاکهه» (میوه) اطلاق نمیکند، از این جهت نخل را جداگانه ذکر کرده است.

فلاسفه اصطلاحی دارند، میگویند «آباء ثلاثه و امّهات اربعه». زمین برای

[١]. [مقصود رادیو عربی آلمان است.]