ما تا حالا دیدهایم [ذکر شده است.] حرکات شدید و عنیفی که ما سراغ داریم، شدیدترینش زلزلههاست. دیگر از آن بیشتر را ما سراغ نداریم. تازه شدیدترین زلزلههایی هم که در دنیا رخ میدهد، در قسمتی از زمین رخ میدهد که آن هم باز شاید به آن اعماق زمین نمیرسد، قسمتی از قشر زمین تکانهایی میخورد که ما احساس میکنیم. ولی در عالم قیامت، طبق آنچه که از قرآن کریم استفاده میشود اصلًا مسأله یک نوع زیر و رو شدن و تکان و زلزلهای است که نه فقط شامل زمین است بلکه تمام عالم یکسره میشود.

حالا این چگونه است خدا عالم است ولی به هر حال در قرآن هست: «یا ایهَا النّاسُ اتَّقوا رَبَّکمْ انَّ زَلْزَلَةَ السّاعَةِ شَیءٌ عَظیمٌ. یوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ کلُّ مُرْضِعَةٍ عَمّا ارْضَعَتْ وَ تَضَعُ کلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَ تَرَی النّاسَ سُکاری وَ ما هُمْ بِسُکاری وَ لکنَّ عَذابَ اللَّهِ شَدیدٌ» [١]. قرآن خبر داده از یک زلزلهای که اسمش را گذاشته «زَلْزَلَةُ السّاعَة» یعنی زلزله قیامت؛ میفرماید: آن، بزرگ و عظیم است. آن روزی که آن زلزله را ببینید، میبینید که دیگر هیچ کس به فکر هیچ کس نیست. در مقام مَثَل- چون عواطف مادر خصوصاً برای طفل شیرخوار شدیدترین مرحله عطوفت است- در حدی است که اگر مادرِ طفل شیرخواری آنجا وجود داشته باشد یادش میرود که طفل شیرخواری دارد.

- [سؤال نامفهوم]

هر دو وجهش را عرض کردم: یکی اینکه آیا اینکه میفرماید «قیامتِ واقع شده» از باب مستقبل محقَّق الوقوع است یا نه؟ بعلاوه آنهایی که میگویند قیامتْ واقع شده، یعنی عالم قیامت الآن وجود دارد ولی برای ما که هنوز وجود ندارد. در توحید صدوق هست، وقتی که [از معصوم] سؤال میکنند آیا بهشت و جهنم مخلوق است یا مخلوق نیست؟ میفرماید بهشت و جهنم مخلوق است یعنی الآن هم وجود دارد [٢]، ولی الآن که بهشت و جهنم وجود دارد آیا برای ما هم الآن وجود دارد یا برای ما در زمان بعد هست؟ عالم قیامت خودش وجود دارد، نه عالمی است که بعد میخواهد حادث شود، ولی برای همه اشیاء عالم [در زمان بعد وجود دارد،] چون

[١]. حج/ ١ و ٢.[٢]. توحید صدوق، ص ١١٨.