«رحمن» روبرو میشویم. «رحمن» از نظر لغوی مبالغه در رحمت است، در عنایت و جود و بخشندگی؛ و این اسم به غیر خداوند اطلاق نمیشود، برخلاف بعضی از اسمهای دیگر مثل «رحیم». به غیر خدا هم «رحیم» میشود گفت. در واقع «رحیم» امری است که فیحد ذاته میتواند مراتب و درجات داشته باشد که شامل به اصطلاح رحمت امکانی هم بشود، یعنی رحمت از آن جهت که منسوب به یک ممکنالوجود است، و لهذا در قرآن به پیغمبر اکرم «رحیم» اطلاق شده است: «لَقَدْ جاءَکمْ رَسُولٌ مِنْ انْفُسِکمْ عَزیزٌ عَلَیهِ ما عَنِتُّمْ حَریصٌ عَلَیکمْ بِالْمُؤْمِنینَ رَؤوفٌ رَحیمٌ» [١].

کلمههای «رؤوف» و «رحیم» هم از اسماءاللَّه است ولی از اسمائی است که اختصاص به خداوند ندارد، یعنی در عین اینکه شأنی از شؤون الهی را بیان میکند به غیر خدا هم اطلاق میشود؛ یعنی رحمت به آن معنی که در «رحیم» هست و رأفت به آن معنی که در «رؤوف» هست به اصطلاح درجه امکانی هم دارد که میشود آن را به یک ممکن نسبت داد. ولی «رحمن» به آن معنای «مبالغهای» که دارد، یعنی آن نهایت درجه رحمت و رحمتِ شاملهای که تمام هستی را دربرگرفته است، مثلًا خود پیغمبر هم به تمام وجود خودش مشمول رحمن است، و هر موجود و مخلوق دیگری. این اسم به غیر خدا اطلاق نشده است.

اکثریت قریب به اتفاق آیات این سوره مبارکه تذکر و یادآوری نعمتها و آلاء پروردگار است، ولهذا از یک طرف با لفظ «الرَّحْمنُ» شروع میشود [که] رحمت است و از طرف دیگر مکرر مانند یک ترجیع بند ٣١ بار این آیه تکرار شده است:

«فَبِای الاءِ رَبِّکما تُکذِّبانِ». مخاطب، جن و انس هستند: پس به کدام یک از نعمتهای الهی تکذیب میآورید، یعنی کدام یک از نعمتهای الهی را میتوانید انکار کنید؟ پس اصلًا روح و سیاق این سوره تذکر و یادآوری نعمتهاست برای اینکه انسان متنبّه و متوجه باشد که نعمتهای الهی را چه ذهناً و فکراً و چه عملًا مورد انکار قرار ندهد و همیشه به آن نعمتها توجه داشته باشد. توجه به نعمت، روح شکر و سپاسگزاری را در انسان به وجود میآورد و انسان را بیشتر متذکر خدا میکند و بیشتر در صراط عبودیت قرار میدهد و از مخالفت و عصیان باز میدارد.

[١]. توبه/ ١٢٨.