روابط انسان با انسان کاری ندارد. ایمان امری است قلبی، وجدانی، مربوط به رابطه انسان با خدا، و اما رابطه انسان با انسان مسألهای است که به ایمان ارتباط ندارد. تو در دلت رابطهات را با خدا درست کن، دیگر رابطهات با انسانها را بر هر اساس دیگری میخواهی تنظیم کنیتنظیم کن. گاهی که میخواهند ایمان رابطه انسان با انسان را هم در بر بگیرد به این شکل ذکر میکنند که رابطه یک نفر مؤمن با همه انسانها علیالسّویه [است؛] با همه انسانها باید رابطه دوستی و مودّت داشته باشد و نباید میان انسانی و انسانی فرق بگذارد. فقط انساندوست باید بود (نوع خاصی از انساندوستی که اینها میگویند) که این موضوع را بعد بیشتر باید تشریح کنم. این حرف دومشان خیلی حرف جالبی هم به نظر میرسد که ایمان مربوط است به رابطه انسان با خدا و اما رابطه انسان با انسان، آن طرف همین قدر که انسان شد دیگر کافی است که انسان هرگونه ارتباطی با او داشته باشد و بلکه باید با همه انسانها رابطه دوستی داشت بدون اینکه میان انسان مؤمن و انسان غیر مؤمن فرق بگذاریم.

این مطلب با تعلیمات اسلامی جور در نمیآید و قرآن بعد میفرماید- مثل اینکه تعریضی به مسیحیت هم هست- که سیره و سنت ابراهیم که خود مسیحیها و یهودیها هم قبول دارند این نبوده است و نباید باشد؛ و قدر مسلّم این است که این امر با دینِ جامعهساز یعنی دینی که مسؤولیت ساختن یک جامعه را به عهده گرفته است جور در نمیآید. فرق است میان تعلیماتی که صرفاً یک تعلیمات اخلاقی و فردی است و تعلیماتی که علاوه بر جنبه فردی، جنبه اجتماعی هم دارد. در این تعلیمات نمیتواند میان انسان مؤمن و انسان ضد ایمان هیچ فرقی گذاشته نشود.

قرآن مسأله دیگری را در آیات بعد طرح کرده است که بنابراین [آیا] رابطه انسان فقط با انسانهای مؤمن باید رابطه دوستی و خوبی باشد و انسان با هر کس که غیر مؤمن شد باید رابطه دشمنی و عداوت داشته باشد و هیچ به او احسان و خوبی نکند، پس انساندوستی اساساً غلط است؟ در آیه هشتم این را هم توضیح میدهد:

«لا ینْهیکمُ اللَّهُ عَنِ الَّذینَ لَمْ یقاتِلوکمْ فِی الدّینِ وَ لَمْ یخْرِجوکمْ مِنْ دِیارِکمْ انْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطوا الَیهِمْ» از این [مطلبْ] شما اینچنین استنباط نکنید که کسانی که دین و ایمان ندارند و اسلام ندارند اگر با شما سر ستیزه و دشمنی ندارند صِرف احسان به آنها را خدا نهی میکند؛ به آنها احسان کنید؛ ولی مسأله، مسأله دیگر است؛ مقصود کسانی هستند که با اسلام و مسلمین سر ستیزهجویی دارند و اگر شما با سادهدلی بخواهید با