از منطقه خودشان بیرون نمیروند. یک حیوان در جنگلی که هست نسلها و شاید میلیونها سال در همان جنگل است یا اگر در منطقهای هست کمتر اتفاق میافتد مهاجرت کند. در پرندگان مهاجرت زیاد دیده میشود و در ماهیها که در دریاها هستند مهاجرت دیده میشود و الّا در حیوانهای دیگر کم است.

انسان به حکم اینکه کاملترین موجودات است [و به حکم] این عقل و اراده و هوش و فطانتی که دارد، هیچ پایبند یک منطقه نیست، تمام منطقهها را زیر پا میگذارد و خدا زمین را جوری خلق کرده است که با اینکه این همه کوهها به خاطر مصالحی در روی زمین قرار داده است ولی از همان قدیمالایام- نه حالا که هواپیما پیدا شده- رابطه نقاط زمین با یکدیگر محفوظ بوده، یعنی بشر میتوانسته از راهها و گردنهها عبور کند، از جایی به جایی و از منطقهای به منطقه دیگر برود، که مراحل حساس تاریخ بشر را مهاجرتها تشکیل میدهد، چه مهاجرتهای دستهجمعی و چه مهاجرتهای فردی، و قرآن کریم برای مسأله مهاجرت فوقالعاده اهمیت قائل میشود و به طور کلی مسأله سفر در اسلام خودش یک ارزش خاصی دارد.

اینجا اشاره به آن مطلب میکند: خدا زمین را برای شما گسترد، یک محل گسترده قرار داده است که قابل نقل و انتقال هستید. لِتَسْلُکوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً خدا این زمین را اینچنین گسترده قرار داد برای اینکه در یک نقطه ساکن و راکد نمانید.

سکون و رکود در یک نقطه مساوی است با پوسیدن و از بین رفتن و گندیدن. سفرها و حرکتها و مهاجرتهاست که حیاتبخش است. لِتَسْلُکوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً برای اینکه درههای خیلی عمیق و راههای خیلی گسترده و بزرگ و طولانی را بپیمایید.

خداپرستی، تقوا، قانون

همه اینها را نوح گفت برای اینکه مردم را به آن سه کلمه دعوت کند: بتپرستی رها، خداپرستی؛ آلودگی رها، تقوا؛ هرج و مرج رها، قانون. این سه جمله: انِ اعْبُدُوا اللَّهَ خدا را پرستش کنید نه این بتهای لایشعر. وَاتَّقوهُ تقوا داشته باشید نه رهایی در منجلاب فساد اخلاقی. اطیعونِ قانونی که من میگویم به کار ببرید، دیگر دوره هرج و مرج تمام شد. ولی اکثریت قوم گوش نکردند.