یعنی مطلبی را که قطعاً اینچنین نیست پرسیدن، و گاهی صورت تعجب و استهزاء به خودش میگیرد.) یا شاید مطلب دیگری است و آن این است که سرنوشت به دست اینهاست، قلم به دست خودشان است [تا] هر طور که بخواهند سرنوشتها را معین کنند؟ و کسی که قلم به دست اوست او مسلط بر غیب عالم است و قضا و قدر در اختیار اوست:«امْ عِنْدَهُمُ الْغَیبُ» یا غیب عالم، آنجا که قضا و قدرها و سرنوشتها تعیین میشود آن غیب و سرنوشت دراختیار اینهاست «فَهُمْ یکتُبونَ» اینها هستند که سرنوشتها را مینویسند؟

تمام اینها یک سلسله استفهامهاست که خیر، هیچکدام از اینها نیست. پس چیست؟ همان که «انْ کانَ ذا مالٍ وَ بَنینَ» جز غرور چیز دیگری نیست. غرور است که این فکرها و خیالات را برای اینها [به وجود آورده،] همین خیال که اگر هم دنیای دیگری باشد باز ما از مسلمین بهتر هستیم و لااقل مانند آنها هستیم.

حال که اینها دچار چنین غروری هستند خدای متعال با اینها چگونه رفتار خواهد کرد؟ در آیات پیش خواندیم که فرمود: فَذَرْنی وَ مَنْ یکذِّبُ بِهذَا الْحَدیثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیثُ لایعْلَمونَ. اینجا آن مطلبی بیان میشود که گفتیم گاهی در قرآن با کلمه «استدراج» بیان شده است و گاهی با کلمه «مکر». گاهی هست که خداوند با بندگان خود مکر میکند، یعنی وقتی بندهای با خدا مکر میکند خدا هم با او مکر میکند (وَ مَکروا وَ مَکرَ اللَّهُ وَ اللَّهُ خَیرُ الْماکرینَ) [١].

معنی مکر خدا

مکر در مورد خداوند چه معنی دارد؟ مکر خدا آن وقتی است که کار خدا، یعنی سنت الهی، آن شکل پوشیده خود را پیدا میکند. اینکه «مکر» گفته میشود به اعتبار این است که وقتی ما این افعال را به خدا نسبت میدهیم از نظر شکل کار است نه از نظر روح کار. یک انسان که با انسان دیگر مکر میکند، معنایش این است که طوری با او رفتار میکند که او راز و رمز کار این را نمیفهمد و نمیداند. البته همه مکرها در مورد انسانها بد نیست؛ مکر یک انسان نسبت به انسان دیگر ممکن است بر اساس سوءنیت باشد و ممکن است بر اساس حسن نیت باشد در جایی که انسان با یک

[١]. آلعمران/ ٥٤.