استثناء کرد، یعنی گفت: فلان کار را میکنم اگر خدا بخواهد. معنایش این است: مگر اینکه خدا نخواهد) بعضی گفتهاند: اینجا مقصود از «وَ لا یسْتَثْنونَ» این است که قسم خوردند و «انشاءاللَّه» نگفتند. ولی ظاهر این است که اگر مقصود آن میبود با صیغه مضارع نمیآمد که «وَ لا یسْتَثْنونَ»، مثلًا باید گفته میشد: «وَ مَا اسْتَثْنَوْا» و «انشاءاللَّه» نگفتند، یعنی آنوقت عطف به «اقْسَموا» میشد نه عطف به «یصْرِمُنَّها». به عبارت دیگر اگر به معنای «انشاءاللَّه» گفتن میبود، عطف به «اقْسَموا» بود و باید ماضی آورده میشد، ولی چون مضارع آورده شده علیالظاهر عطف به «یصْرِمُنَّها» است.

پس معنای آیه این است: قسم خوردند که صبح بسیار زود، هنوز که کسی خبردار نشده، میوههای باغ را بچینند و هیچ چیزی را هم جدا نکنند.

«فَطافَ عَلَیها طائِفٌ مِنْ رَبِّک» گذشت بر آن باغ عبورکنندهای از جانب پروردگار تو؛ یعنی این را خدا فرستاده بود، یک وسیله الهی بود، یک تسبیب الهی بود، یک نوع سببسازی الهی بود. آن عبورکننده الهی (که قرآن اسمش را نمیبرد که چه بود و از چه نوع بود) در وقتی آمد که آنها خواب بودند، یعنی شب که اینها خواب بودند کار را یکسره کرد.

«فَاصْبَحَتْ کالصَّریمِ» این باغ گردید مانند صریم. (اصْبَحَ به معنی «گردید» است ولی گردیدنِ در صبح را میگویند «أصبح»، گردیدنِ در شام را میگویند «أمسی».

اصْبَحَ یعنی صبح چنین شد.) این باغ داخل صبح شد درحالیکه درست به شکل یک صریم یعنی یک باغِ چیده شده درآمده بود؛ کاملًا میوهها را چیده بودند و چیزی باقی نمانده بود. آنجا کلمه «لَیصْرِمُنَّها» بود. «صرم» در آنجا به همان معنای چیدن و قطع کردن میوه از درخت و از بن خودش است. اینجا هم کلمه «صریم» را آورده است. اگر ما «کالصَّریم» را به همین معنا بگیریم- که ظاهرش هم همین است- معنایش این است که آن آفت هرچه بود و هر که بود در همین حد بود که از تمام میوههای باغ- که اینها برای خودشان چطور حدس میزدند و حرّازی میکردند که چقدر و چقدر میشود- اثری باقی نمانده بود.

بعضی گفتهاند که «صریم» در اینجا به معنی شب است (البته با اقرار و اعتراف به اینکه «صریم» هم به روز اطلاق میشود و هم به شب؛ روز که میآید شب را قطع میکند و شب که میآید روز را قطع میکند، به هر دو میگویند صریم)، گفتهاند که