آنها نیست. گفتند: این باغ ما نیست، راه را گم کردهایم. کمی دقت کردند، گفتند نه، همان است، یک حادثهای پیش آمده است. فوراً آن فردی که فرد معتدلشان بود گفت: نگفتم به شما که نیتتان را اینقدر کج نکنید؟ این اثر نیت سوء است. بعد قرآن میگوید که اینها اظهار توبه کردند و گفتند: اشتباه کردیم.

این جریان را قرآن اینطور ذکر میکند، میخواهد بفرماید: ببینید که این غرورِ مال انسان را چه میکند، به چه فکرها و اندیشهها میاندازد! به جای اینکه شکر منعم را بجا بیاورد و شکرانه این نعمت، حق سائلان و محرومان و بیچارگان را بدهد، چنین نقشهها میکشد! این نمونهای است از اینکه انسان، با نعمت- آنهم نعمت مال- مورد آزمایش الهی قرار بگیرد.

بعد میگوید اینها هم (سران قریش) با نعمت مال مورد آزمایش قرار گرفتند، و اینهمه اخلاق فاسدی که دارند ریشهاش- اگر درست تحلیل و جستجو کنید- همان حساب دارم دارم است؛ آن دارم دارم، اینها را به اینجا رساند.

«انّا بَلَوْناهُمْ کما بَلَوْنا اصْحابَ الْجَنَّةِ» ما اینها را مورد آزمایش قرار دادیم، آنچنانکه صاحبان باغ را مورد آزمایش قرار دادیم. (کلمه «صاحب» در فارسی به معنی «مالک» گفته میشود؛ میگوییم صاحب این خانه، یعنی مالک این خانه. در اینجا اتفاقاً همین معنا درست است، ولی کلمه «صاحب» در زبان عربی معنای وسیعتری دارد. انسان با هر چیزی که نوعی همراهی داشته باشد، به آن میگویند صاحب او، یار او. اصلًا صاحب یعنی همراه. به مالک هم اگر میگویند صاحب، چون نوعی همراهی میان مالک و مملوک وجود دارد، و لهذا همراه سفر انسان را میگویند صاحبِ سفر، یعنی همراه سفر.) ما آنها را مورد آزمایش قرار دادیم، همچنان که قبلًا صاحبان باغ را، همراهان باغ را (مقصود در اینجا همان مالکان است: مالکان باغ را) مورد آزمایش قرار دادیم «اذْ أقْسَموا لَیصْرِمُنَّها مُصْبِحینَ» آنگاه که با یکدیگر تبانی کردند و همقسم شدند که صبح بسیار زود، بامدادان [میوههای] این باغ را بچینند، که تا دیگران خبر شدند اینها برده باشند.

«وَ لا یسْتَثْنونَ» و قسم خوردند که استثناء نکنند. استثناء یعنی جداکردن. کلمه «وَ لا یسْتَثْنونَ» را مفسرین دو جور تفسیر کردهاند: یکی اینکه «وَ لایسْتَثْنونَ» یعنی (قسم خوردند که صبحانه بچینند و) قسم خوردند که جدا نکنند، یعنی گفتند همه یکجور کار کنیم، سهمی برای فقرا جدا نکنیم؛ این هم جزء قسمشان بود. دیگر