به مثل شما تبدیل کنیم (گفتهاند این اشاره به همان مسأله حرکت جوهریه است؛ مخصوصاً ملاصدرا در تفسیر سوره واقعه در اینجا داد سخن داده است) و شما را انشاء کنیم و به وجود بیاوریم و منتقل کنیم در جهانی که آن جهان را نمیشناسید؛ یعنی این مرگ که از نظر شما که در این دنیا هستید فنا و نیستی و تباهشدن است، در واقع و نفسالامر نیستی و تباهشدن نیست، بلکه انتقال از نشئهای به نشئه دیگر است.

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله در ابتدای بعثتشان وقتی که عدهای را- که ظاهراً همان بنیهاشم و بنی عبدالمطّلب بودند- جمع کردند این جملهها را فرمودند:«کما تَنامُونَ تَمُوتُونَ وَ کما تَسْتَیقِظونَ تُبْعَثُونَ» همینطور که میخوابید میمیرید؛ یعنی مرگ جز یک خواب برای بشر نیست؛ و بعثت، قیامت، حشر جز یک بیداری بعد از یک خواب طولانی نیست. همینطور که خوابیدن نیستی و فنا نیست، مردن هم نیستی و فنا نیست، خُلِقْتُمْ لِلْبَقاءِ لا لِلْفَناءِ.

بهترین عمل، نه بیشترین عمل

اینجا قرآن تعبیری دارد که در این تعبیر، هم نظر مفسرین را جلب کرده است و هم روایات روی این تعبیر تکیه کردهاند و آن این است که میفرماید: خدا این نظام مرگ و زندگی را (درواقع یعنی نظام طبیعت را) از آن جهت آفرید که شما را در آزمون نیکوترین عمل قرار بدهد:«لِیبْلُوَکمْ أیکمْ أحْسَنُ عَمَلًا». نفرمود: «لِیبْلُوَکمْ أیکمْ أکثَرُ عَمَلًا»، چون دوگونه میتوانست بیان بفرماید: یکی اینکه شما را آزمایش کند که چه کسی بیشتر عمل میکند، دیگر اینکه شما را آزمایش کند که چه کسی بهتر و نیکوتر و صوابتر عمل میکند. اگر تعبیر این بود که چه کسی بیشتر عمل میکند، تکیه روی کمیت بود، ولی وقتی که فرموده:«لِیبْلُوَکمْ أَیکمْ أحْسَنُ عَمَلًا» تکیه روی کیفیت است. از ما عمل میخواهند، ولی در عمل، ما میتوانیم زیاد عمل کنیم، اما میتوانیم بهتر عمل کنیم، یعنی چگونگی عمل ما بهتر باشد.

در هر چیزی این موضوع مطرح است. این مثال عادی را ذکر کنم، همین سخن گفتن. آیا زیاد حرفزدن هنر است یا نیکو حرفزدن؟ ممکن است یک انسان ده ساعت پشت سر هم حرف بزند و یک نفر دو دقیقه حرف بزند ولی او در ده ساعت حرفزدن هیچ محتوایی نداشته باشد و این دو دقیقه حرف زدنش همه محتوا باشد.