کلِّهِ» خدا پیامبرش را همراه با یک برنامه راهنما و راهگشا فرستاد و به دلیل اینکه راهی که او نموده است از همه راهها بهتر است (إنَّ هذَا الْقُرْآنَ یهْدی لِلَّتی هِی اقْوَمُ) [١] در آخر، دنیا مجبور است تسلیم او بشود. پس چرا این نور باقی میماند؟ «بِالْهُدی وَ دینِ الْحَقِّ» چون راه حقیقت است خدا آن را بر همه راهها و همه دینها غالب و پیروز میگرداند:«لِیظْهِرَهُ عَلَی الدّینِ کلِّهِ وَ لَوْ کرِهَ الْمُشْرِکونَ». آنجا فرمود:«وَ لَوْ کرِهَ الْکافِرونَ» و اینجا میفرماید:«وَ لَوْکرِهَ الْمُشْرِکونَ». میخواهد مشرکان خوششان بیاید یا بدشان بیاید. به قول معروف جبر است، با این تفاوت که بعضی میگویند «جبر طبیعت» ولی قرآن میگوید «جبر حقیقت»؛ جبر است ولی جبر حقیقت. «جبر حقیقت» یعنی اراده حق به این تعلّق گرفته است که حقیقت پیش برود، میخواهد کافران خوششان بیاید میخواهد بدشان بیاید؛ میخواهد مشرکان خوششان بیاید، میخواهد بدشان بیاید.

این مثل را عرض میکردم که خود قرآن ذکر فرموده است:«انْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ اوْدِیةٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ السَّیلُ زَبَداً رابیاً» خدا از آسمان بارانی میفرستد، آب پاکی میفرستد که تمام فضا را میگیرد، صحرا و درّه و سر کوه را میگیرد، همه جا را میگیرد. ضمناً وقتی که بر سر کوهها نازل میشود و در جویها و در درّهها میریزد، سیل تشکیل میدهد. سیل با قدرت فراوان در مسیر خودش میآید و زبالهها را حرکت میدهد. برخوردهایی که این آبها و زبالهها و چیزهای دیگر میکنند کمکم تولید کف میکند. بعد میبینید همین کف روی سیل را میگیرد؛ یعنی همین شئ پوچ و بیخاصیت که زاییده همین سیل است، که اگر این سیل نبود آن هم نبود، میآید روی آن را میگیرد، بهطوری که آدمی که عمق را نمیبیند فکر میکند هر چه هست کف است و دیگر آب مغلوب کف شده است؛ نمیداند که این کف یک حیات تبعی و طفیلی و موقتی دارد، حقیقت چیز دیگری است. قرآن بعد از اینکه مثال کف و آب را میزند، میفرماید:«کذلِک یضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَ الْباطِلَ» این است مثل حق و باطل.

ما میبینیم عین همین مطلب، هم مورد استناد امام حسین علیه السلام قرار گرفته، هم مورد استناد حضرت زینب سلاماللَّه علیها واقع شده و هم مورد استناد دیگران. امام حسین علیه السلام چرا اینقدر ایستادگی روح دارد؟ برای اینکه حق و حقیقت است و

[١]. اسراء/ ٩.