اینها توجه نکردهاند و نمیدانند که خداوند همینطور که قادر علیالاطلاق است، حکیم علیالاطلاق است و این نظام عالم هستی به اصطلاح نظام احسن و نظام اکمل است و معنی حکمت این است که هر چیزی بر نظام خودش وجود پیدا کند و بلکه محال است که بر غیر نظام خودش وجود پیدا کند. گفتیم این مثل این است که کسی بگوید چرا خدای متعال مثلًا دندانها را اینچنین خلق کرده، بعضی دندانها را قاطع و بُرنده خلق کرده و بعضی را طاحن و آسیا؟ بعد ما بگوییم برای این است که انسان- و همین طور حیوانات- در جذب کردن غذا اولًا نیاز دارد به اینکه مأکولات را ببُرد، و ثانیاً احتیاج دارد به این که اینها را با وسیله دیگری نرم کند برای اینکه در معده و بعد در روده قابل جذب باشد؛ [و بعد آن شخص بگوید] خدا که قادر است، خدا که قدرت علیالاطلاق دارد، خدا میتوانست بدون این اسباب و وسایل هم این کار را انجام بدهد؛ انسان غذاها را همینطور دربسته بفرستد در معده، بعد خدا اینها را همینطور بدون این اسباب به هضم برساند؛ مگر خدا قدرت ندارد؟! خدا که قادر است همه مأکولات را از اوّل به صورت جویده شده و کامل شده خلق کند که انسان وقتی به دهانش گذاشت دیگر نیازی به جویدن و حتی فروبردن نداشته باشد.

معنای این حرف این است که اصلًا در عالم نظامی وجود نداشته باشد، هیچ چیزی در عالم شرط هیچ چیزی نباشد. گذشته از اینکه چنین چیزی خیال انسان است و از نظر عقل محال است، ضد حکمت باری تعالی است. این که در آخر آیه اشاره میفرماید: «انَّ اللَّهَ قَوِی عَزیزٌ» یعنی بعد از آنکه اشاره میکند که ما پیغمبران را با دلایل، با معجزات، با بینات فرستادیم، کتاب و میزان با آنها فرستادیم و هدفْ اصلاح مردم بود و هست و بعد اشاره میکند به مسؤولیتی که- غیر از انبیاء- خود مردم هم دارند و آن مسؤولیت مجاهده در راه حق است: «وَ انْزَلْنَا الْحَدیدَ فیهِ بَأْسٌ شَدیدٌ وَ مَنافِعُ لِلنّاسِ وَ لِیعْلَمَ اللَّهُ مَنْ ینْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَیبِ» [١] که از مردم استنصار کرده و خواسته است که به کمک این هدایت و این دین برخیزند، بعد از اشاره به اینها میخواهد بگوید شما اینها را به حساب عجز و ناتوانی نگذارید؛ خداوند در عین اینکه فاعل بالاسباب است (ابَی اللَّهُ انْ یجْرِی الْامورَ الّا بِاسْبابِها) در عین حال فاعل به

[١]. حدید/ ٢٥.