هدايتگران راه نور - مدرسى، سيد محمد تقى - الصفحة ٥٩٦ - دانشگاه بزرگ

نبودند. سرشت جهان اسلام در عصر امام صادق چنان بود كه گسترش علم و فرهنگ و معرفت را در هر خانه‌اى اقتضا مى‌كرد. زيرا فتوحات پى در پى مسلمانان، دروازه‌هاى تازه‌اى از راههاى گوناگون زندگى و آداب و رسوم و انديشه‌هاى مردم را به روى آنان مى‌گشود و موجب پديد آمدن بر خوردى تازه ميان انديشه‌هاى اسلامى و تئوريهاى ديگر مى‌شد. اين برخورد تازه در طريقه زندگى در نزد مسلمانان و امتزاج آن با آداب و رسوم ايرانيان و روميان و ديگر همسايگان حكومت اسلامى موجب مى‌شد تا جامعه نوينى پديد آيد كه عميقاً و كاملًا تحت تأثير وضع جديد قرار گيرد و از راه اسلام منحرف گردد و همين امر باعث ايجاد تناقضاتى در حيات جامعه مسلمانان شد و باز نمودهاى منفى بسيارى از اين امتزاج طبيعى و ناگهانى از خود بر جاى گذارد.

از اين رو، مردم در آن روزگار به فرا گيرى علم و دانش شتاب ورزيدند و براى دستيابى به دانش بيشتر، خود را به محضر امام صادق عليه السلام رساندند. طوايف گوناگونى از گوشه و كنار جهان اسلام به نزد آن‌حضرت رفتند، مركز حساسى كه آن‌حضرت انتخاب كرده بود، دستيابى آنان را به وى آسان مى‌ساخت چرا كه آن‌حضرت در بيشتر عمر خود، مدينه را كه به مثابه عصب حساس جهان اسلام به شمار مى‌آمد به عنوان مقرّ و پايگاه خود اختيار كرد. هر ساله گروههاى بسيارى از مسلمانان براى اداى مناسك حج و رفع مشكلات و مسائل عملى و نظرى خود به حرمين (مكّه و مدينه) رهسپار مى‌شدند و در آنجا بود كه آنان با امام صادق و مدرسه بزرگ آن‌حضرت برخورد مى‌كردند و هر آنچه را كه مى‌خواستند در نزد حضرتش مى‌يافتند.

در اينجا، مناسبت دارد كه اجمالًا به موج الحادى كه در دوران زندگى امام صادق عليه السلام بر جامعه اسلامى يورش آورده بود، اشاره‌اى كنيم. اين موج با مدرسه امام صادق نيز برخورد كرد، امّا آن را سدى استوار و خلل ناپذير يافت‌