هدايتگران راه نور - مدرسى، سيد محمد تقى - الصفحة ٧٣٦ - افقهاى علم امام

اوّلًا: دور نگه‌داشتن متفكران از مسائل و مشكلات سياسى.

ثانياً: ازدياد نافرمانى‌هاى سياسى و جنگهاى داخلى كه طبعاً امّت را به نگرانى فكرى بيشتر مى‌كشانيد.

ثالثاً: وجود جريانهاى ناآشنا كه هدف آنها تباه كردن فرهنگ جامعه و مبارزه با اسلام به نام اسلام بود. اين امر از طريق حركتهاى سياسى مرتبط با كفّار تغذيه مى‌شد.

در دوران خلافت مأمون، اين اضطراب فكرى به اوج خود رسيد و همين مسأله موجب شد تا امام رضا عليه السلام عهده‌دار برخورد با آن شود.

انتقال آن‌حضرت به پايتخت ديار اسلام و پذيرفتن ولايتعهدى مأمون، باعث شد كه وى در متن برخوردهاى فكرى قرار بگيرد.

امام رضا با ارباب ملل و مذاهب گوناگون، مناظره‌هاى بسيارى ترتيب‌داد.

اين مناظره‌ها توسّط علماى بزرگوار ما، همچون شيخ صدوق رحمه الله، در كتابهاى مستقلى مثل عيون اخبار الرضا به رشته تحرير درآمده است.

هنگامى كه در سخنان و دلايل امام رضا در مقابل مخالفان دقيق مى‌شويم، آنها را بسيار علمى و عميق مى‌يابيم. اين خصوصيات خود بيانگر سطح فرهنگى روزگار آن‌حضرت است، زيرا ائمه عليهم السلام نيز همچون پيامبران عليهم السلام متناسب با عقول مردم و در حدّ افكار و انديشه‌هاى آنان، با آنها سخن مى‌گفتند.

همچنين از تأمل در سخنان آن‌حضرت در مى‌يابيم كه وى در صدد برخورد با تشكيكها و ترديدهايى بوده كه از سوى دشمنان، عليه اسلام، بويژه جنبه عقلانى احكام آن، انتشار مى‌يافته است.

از همين روست كه احاديث بسيارى از امام رضا در خصوص علل و فلسفه شرايع و حكمتهايى كه در پس احكام دينى نهفته، نقل شده است.