شرح مثنوى

دفتر ششم

ديباچه دفتر ششم

تمامت كتاب الموطد الكريم

سؤال از مرغى كه بر سر ربض شهرى نشسته باشد سر او فاضل تر است و عزيزتر و شريف تر و مكرم تر، و جواب دادن واعظ سائل را به قدر فهم او

نكوهيدن نامس هاى پوسيده را كه مانع ذوق ايمان، و دليل ضعف صدقاند،

مناجات و پناه جستن به حق از فتنه اختيار و از فتنه اسباب اختيار كه سماوات و ارضين از اختيار و از اسباب اختيار شكوهيدند و ترسيدند،

حكايت غلام هندو كه به خداوند زاده خود پنهان هواى آورده بود چون دختر را با مهتر زاده اى عقد كردند، غلام خبر يافت رنجور شد و مى گداخت و هيچ طبيب علت او را در نمى يافت و او را زهره گفتن نه

صبر فرمودن خواجه مادر دختر را كه غلام را زجر مكن من او را بى زجر از اين طمع باز آرم، كه نه سيخ سوزد نه كباب خام ماند

در بيان آنكه اين غرور تنها آن هندو را نبود بلكه هر آدميى به چنين غرور مبتلاست در هر مرحله الا من عصم الله

در عموم تأويل اين آيت كه كلما أوقدوا نارا للحرب

قصهاى هم در تقرير اين

تتمه حكايت اياز

وانمودن پادشاه به مرا و متعصبان در راه اياز سبب فضيلت و مرتبت و قربت و جامگى او بر ايشان بر وجهى كه ايشان را حجت و اعتراض نماند

مدافعه امرا آن حجت را به شبهه جبريانه و جواب دادن شاه ايشان را

قصه صيادى كه خويش را در گياه پيچيده بود

حكايت آن صيادى كه خويشتن در گياه پيچيده بود و دسته گل و لاله را كلهوار به سر فرو كشيده،

حكايت آن شخص كه دزدان قوچ او را بدزديدند و بر آن قناعت نكرد به حيله جامه هاش را هم دزديدند

مناظره با صياد در ترهب و در معنى ترهبى كه مصطفى

حكايت پاسبان كه خاموش كرد تا دزدان رخت تاجران بردند بكلى، بعد از آن هيهاى و پاسبانى مى كرد

حواله كردن مرغ گرفتارى خود را در دام به عفل و مكر و زرق زاهد و جواب زاهد مرغ را

حكايت آن عاشق كه شب بيامد بر اميد وعده معشوق، بد آن وثاقى كه اشارت كرده بود، و بعضى از شب منتظر ماند و خوابش بربود معشوق آمد بهر انجاز وعده، او را خفته يافت جيبش پر جوز كورد و او را خفته گذاشت و بازگشت

حكايت امير ترك مخمور و مطرب

استدعاء امير ترك مخمور، مطرب را به وقت صبوح

درآمدن ضرير در خانه مصطفى

درآمدن ضرير در خانه مصطفى

امتحان كردن مصطفى

حكايت آن مطرب كه در بزم امير ترك اين غزل آغاز كرد گلى يا سوسنى يا سرو يا ماهى نمى دانم # از اين آشفته بى دل چه مى خواهى نمى دانم و بانگ بر زدن ترك كه آن بگو كه مى دانى و جواب مطرب امير را

تفسير قوله

تشبيه مغفلى كه عمر ضايع كند، و وقت مرگ در آن تنگاتنگ توبه و استغفار كردن گيرد، به تعزيت داشتن شيعه اهل حلب هر سالى در ايام عاشورا به دروازه انطاكيه و رسيدن غريب شاعر از سفر و پرسيدن كه اين غريو چه تعزيه است

نكته گفتن آن شاعر جهت طعن شيعه حلب

تمثيل مرد حريص نابيننده رزاقى حق را و خزاين و رحمت او را، به مورى كه در خرمنگاه بزرگ با دانه گندم مى كوشد و مى جوشد و مى لرزد و به تعجيل مى كشد و سعت آن خرمن را نمى بيند

داستان آن شخص كه بر در سرايى نيم شب سحورى مى زد، همسايه او را گفت كه آخر نيم شب است سحر نيست و ديگر آنكه در اين سرا كسى نيست بهر كه مى زنى؟ و جواب گفتن مطرب او را

حكايت احد احد گفتن بلال

قصه احد احد گفتن بلال در حر حجاز از محبت مصطفى

بازگردانيدن صديق رضى الله عنه واقعه بلال را رضى الله عنه و ظلم جهودان را بر وى و احد احد گفتن او و افزون شدن كينه جهودان و قص كردن آن قضيه پيش مصطفى

وصيت كردن مصطفى

خنديدن جهود و پنداشتن كه صديق مغبون است در اين عقد

معاتبه مصطفى

قصه هلال

قصه هلال كه بنده مخلص بود خداى را، صاحب بصيرت بى تقليد، پنهان شده در بندگى مخلوقان جهت مصلحت،

حكايت در تقرير همين سخن

رنجور شدن اين هلال و بى خبرى خواجه او از رنجورى او از تحقير و ناشناخت و واقف شدن دل مصطفى

در آمدن مصطفى

در بيان آنكه مصطفى

حكايت آن عجوزه

داستان آن عجوزه كه روى زشت خويشتن را جندره و گلگونه مى ساخت و ساخته نمى شد و پذيرا نمى آمد

داستان آن درويش كه آن گيلانى را دعا كرد كه خدا تو را به سلامت به خان و مان باز رساناد

صفت آن عجوز

قصه درويش كه از آن خانه هرچه مى خواست مى گفت نيست

رجوع به داستان آن كمپير

حكايت آن رنجور كه طبيب در او اوميد صحت نديد

رجوع به قصه رنجور

قصه سلطان محمود و غلام هندو

ليس للماضين هم الموت انما لهم حسرة الفوت

حكايت صوفى و قاضى

بار ديگر رجوع كردن به قصه صوفى و قاضى

طيره شدن قاضى از سيلى درويش و سرزنش كردن صوفى قاضى را

جواب دادن قاضى صوفى را

سؤال كردن آن صوفى قاضى را

جواب گفتن آن قاضى صوفى را

باز سؤال كردن صوفى از آن قاضى

جواب قاضى سؤال صوفى را و قصه ترك و درزى را مثل آوردن

قال النبى

دعوى كردن ترك و گرو بستن او كه درزى از من چيزى نتواند بردن

مضاحك گفتن درزى و ترك را از قوت خنده بسته شدن دو چشم تنگ او و فرصت يافتن درزى

گفتن درزى ترك راهى خاموش كه اگر مضاحك دگر گويم قبات تنگ آيد

بيان آنكه بى كاران و افسانه جويان مثل آن ترك اند و عالم غرار غدار همچو آن درزى، و شهوات و زبان مضاحك گفتن اين دنياست و عمر همچون آن اطلس پيش اين درزى، جهت قباى بقا و لباس تقوى ساختن

باز مكرر كردن صوفى سؤال را

جواب دادن قاضى صوفى را

حكايت در تقرير آنكه صبر در رنج كار، سهل تر از صبر در فراق يا ربود

حكايت فقير روزى طلب بى واسطه كسب

باقى قصه فقير روزى طلب بى واسطه كسب

قصه آن گنج نامه كه پهلوى قبه اى روى به قبله كن و تير در كمان نه، بينداز، آنجا كه افتد گنج است

تمامى قصه آن فقير و نشان جاى آن گنج

فاش شدن خبر اين گنج و رسيدن به گوش پادشاه

نوميد شدن آن پادشاه از يافتن آن گنج و ملول شدن او از طلب آن

بازدادن شاه گنج نامه را به آن فقير كه بگير ما از سر اين برخاستيم

حكايت مريد شيخ حسن خرقانى قدس الله سره

پرسيدن آن وارد از حرم شيخ كه شيخ كجاست كجا جوييم؟ و جواب نافرجام گفتن حرم شيخ

جواب گفتن مريد و زجر كردن مريد آن طعانه را از كفر و بيهوده گفتن

واگشتن مريد از وثاق شيخ و پرسيدن از مردم و نشان دادن ايشان كه شيخ به فلان بيشه رفته است

يافتن مريد مراد را و ملاقات او با شيخ نزديك آن بيشه

حكمت در انى جاعل فى الارض خليفة

معجزه هود

رجوع كردن به قصه قبه و گنج

انابت آن طالب گنج به حق تعالى بعد از طلب بسيار و عجز و اضطرار كه اى ولى الاظهار تو كن اين پنهان را آشكار

آواز دادن هاتف مر طالب گنج را و اعلام كردن از حقيقت اسرار آن

قصه آن سه مسافر و ترسا و جهود

حكايت آن سه مسافر مسلمان و ترسا و جهود و آن كه به منزل قوتى يافتند و ترسا و جهود سير بودند، گفتن اين قوت را فردا خوريم مسلمان صائم بود گرسنه ماند از آنكه مغلوب بود

حكايت اشتر و گاو و قچ كه در راه بند گياه يافتند هر يكى مى گفت من خورم

جواب گفتن مسلمان آنچه ديد به يارانش جهود و ترسا و حسرت خوردن ايشان

منادى كردن سيد ملك ترمد كه هر كه در سه يا چهار روز به سمرقند رود به فلان مهم، خلعت و اسب و غلام و كنيزك و چندين زر دهم، و شنيدن دلقك خبر اين منادى در ده، و آمدن به اولاقى نزد شاه كه من بارى نتوانم رفتن

حكايت تعلق موش با چغز و بستن پاى هر دو به رشته اى دراز و بركشيدن زاغ موش را و معلق شدن چغز و ناليدن و پشيمانى او از تعلق با غير جنس و با جنس خود ناساختن

تدبير كردن موش به چغز كه من نمى توانم بر تو آمدن به وقت حاجت در آب، ميان ما وصلتى بايد كه چون من بر لب جو آيم تو را توانم خبر كردن و تو چون بر سر سوراخ موش خانه آيى مرا توانى خبر كردن الى آخره

مبالغه كردن موش در لابه و زارى و وصلت جستن از چغز آبى

لابه كردن موش مر چغز را كه بهانه مينديش و در نسيه مينداز انجاح اين حاجت مرا، كه فى التأخير آفات و الصوفى ابن الوقت

حكايت شب دزدان كه سلطان محمود شب در ميان ايشان افتاد كه من يكى ام از شما و بر احوال ايشان مطلع شدن الى آخره

قصه آنكه گاو بحرى گوهر كاويان از قعر دريا برآورد، شب بر ساحل دريا نهد، در درخش و تاب آن مى چرد بازرگان از كمين برون آيد، چون گاو از گوهر دورتر رفته باشد، بازرگان به لجم و گل تيره گوهر را بپوشاند و بر درخت گريزد الى آخر القصة و التقريب

رجوع كردن به قصه طلب كردن آن موش آن چغز را لب لب جو و كشيدن سر رشته تا چغز را در اب خبر شود از طلب او

قصه عبدالغوث و ربودن پريان او را و سال ها ميان پريان ساكن شدن او، و بعد از سال ها آمدن او به شهر و فرزندان خويش، و باز ناشكيفتن او از آن پريان به حكم جنسيت و همدلى او با ايشان

حكايت آن مرد كه وظيفه داشت از محتسب تبريز

داستان آن مرد كه وظيفه داشت از محتسب تبريز، و وام ها كرده بود بر اميد آن وظيفه و او را خبر نه از وفات او، حاصل از هيچ زنده اى وام او گزارده نشد الا از محتسب متوفى گزارده شد چنانكه گفته اند ليس من مات فاستراح بميت # انما الميت ميت الاحياء

آمدن جفعر رضى الله عنه به گرفتن قلعه، به تنهايى و مشورت كردن ملك آن قلعه در دفع او، و گفتن آن وزير ملك را كه زنهار تسليم كن و از جهل تهور مكن كه اين مرد مؤيد است و از حق جمعيت عظيم دارد در جان خوييش الى آخره

رجوع كردن به حكايت آن شخص وام كرده و آمدن او به اميد عنايت آن محتسب سوى تبريز

باخبر شدن آن غريب از وفات آن محتسب و استغفار او از اعتماد بر مخلوق و تعويل بر عطاى مخلوق و ياد نعمت هاى حق كردنش و انابت به حق از جرم خود، ثم الذين كفروا بربهم يعدلون

مثل دوبين همچو آن غريب شهر كاش عمر نام، كه از يك دكانش به سبب اين به آن دكان ديگر حواله كرد،

توزيع كردن پاى مرد در جمله شهر تبريز و جمع شدن اندك چيز، و رفتن آن غريب به تربت محتسب به زيارت و اين قصه را بر سر گور او گفتن به طريق نوحه الى آخره

ديدن خوارزمشاه رحمه الله در سيران در موكب خود اسبى بس نادر و تعلق دل شاه به حسن و چستى آن اسب،

مؤاخذه يوسف صديق صلوات الله عليه به حبس بضع سنين به سبب يارى خواستن از غير حق و گفتن اذكرنى عند ربك، مع تقريره

رجوع كردن به قصه آن پاى مرد و آن غريب وام دار و بازگشتن ايشان از سر گور خواجه و خواب ديدن پاى مرد خواجه را الى آخره

گفتن خواجه در خواب به آن پاى مرد وجوه وام آن دوست را كه آمده بود و نشان دادن جاى دفن آن سيم و پيغام كردن به وارثان كه البتهآن را بسيار نبينند و هيچ باز نگيرند و اگرچه او هيچ از آن قبول نكند يا بعضى را قبول نكند هم آنجا بگذارند تا هر آنكه خواهد برگير

قصه آن پادشاه و وصيت كردن او سه پسر خود را

حكايت آن پادشاه و وصيت كردن او سه پسر خويش را كه در اين سفر در ممالك من فلان جا چينن ترتيب نهيد، و فلان جا چنين نواب نصيب كنيد اما الله الله به فلان قلعه مرويد و گرد آن مگرديد

بيان استمداد عارف از سرچشمه حيات ابدى و مستغنى شدن او از استمداد و اجتذاب از چشمه هاى آب هاى بى وفا كه علامة ذالك التجافى عن دار الغرور كه آدمى چون بر مددهاى آن چشمه ها اعتماد كند، در طلب چشمه باقى دائم سست شود كارى ز درون جان تو مى بايد # كز عاريه

روان شدن شه زادگان در ممالك پدر بعد از وداع كردن ايشان شاه را و اعادت كردن شاه وقت وداع وصيت را الى آخره

رفتن پسران سلطان به حكم آنكه الانسان حريص على ما منع ما بندگى خويش نموديم وليكن # خوى بد تو بنده ندانست خريدن به سوى آن قلعه ممنوع عنه، آن همه وصيت ها و اندرزهاى پدر را زير پا نهادند تا در چاه بلا افتادند و مى گفتند ايشان را نفوس لوامة الم يأتكم نذي

ديدن ايشان در قصر اين قلعه ذات الصور نقش روى دختر شاه چين را و بيهوش شدن هر سه و در فتنه افتادن و تفحص كردن كه اين صورت كيست

حكايت صدر جهان بخارا كه هر سائلى كه به زبان بخواستى از صدقه عام بى دريغ او محروم شدى، و آن دانشمند درويش به فراموشى و فرط حرص و تعجيل به زبان بخوسات در موكب، صدر جهان از وى رو بگردانيد و او هر روز حيله نو ساختى و خود را گاه زن كردى زير چادر و گاه نا

حكايت آن دو برادر يكى كوسه و يكى امرد در عزب خانه اى خفتند شبى اتفاقا امرد خشت ها بر مقعد خود انبار كرد عاقبت دباب دب آورد و آن خشت ها را به حيله و نرمى از پس او برداشت، كودك بيدار شد ه جنگ، كه اين خشت ها كو كجا بردى و چرا بردى، او گفت تو اين خشت ه

در تفسير اين خبر كه مصطفى صلوات الله عليه فرمود منهومان لا يشبعان طالب الدنيا و طالب العلم، كه اين علم غير علم دنيا بايد تا دو قسم باشد، اما علم دنيا هم دنيا باشد الى آخره و اگر همچنين شود كه طالب الدنيا و طالب الدنيا تكرار بود نه تقسيم، مع تقريره

بحث كردن آن سه شه زاده در تدبير آن واقعه

مقالت برادر بزرگين

ذكر آن پادشاه كه آن دانشمند را به اكراه در مجلس آورد و بنشاند و ساقى شراب بر دانشمند عرضه كرد، ساغر پيش او داشت، رو بگردانيد و ترشى و تندى آغاز كرد، شاه ساقى را گفت كه هين در طبعش آر، ساقى چندى بر سرش كوفت و شرابش در خورد داد الى آخره

روان گشتن شاه زادگان بعد از تمام بحث و ماجرا به جانب ولايت چين سوى معشوق و مقصود، تا به قدر امكان به مقصود نزديك تر باشند، اگرچه راه وصل مسدود است، به قدر امكان نزديك تر شدن محمود است الى آخره

حكايت امرء القيس كه پادشاه عرب بود و به صورت عظيم به جمال بود،

بعد مكث ايشان متوارى در بلاد چين در شهر تختگاه و بعد دراز شدن صبر، بى صبر شدن آن بزرگين كه من رفتم الوداع خود را بر شاه عرضه كنم

بيان مجاهد كه دست از مجاهده باز ندارد اگرچه داند بسطت عطاء حق را،

قصه آن شخص كه خواب ديد كه آنچه مىطلبى از يسار به مصر

حكايت آن شخص كه خواب ديد كه آنچه مى طلبى از يسار به مصر وفا شود

سبب تأخير اجابت دعاى مؤمن

رجوع كردن به قصه آن شخص كه به او گنج نشان دادند به مصر و بيان تضرع او از درويشى به حضرت حق

رسيدن آن شخص به مصر و شب بيرون آمدن به كوى از بهر شبكوكى و گدايى و گرفتن عسس او را، و مراد او حاصل شدن از عسس بعد از خوردن زخم بسيار و عسى أن تكرهوا شيئا و هو خير لكم و قوله تعالى سيجعل الله بعد عسر يسرا و قوله

بيان اين خبر كه الكذب ريبة و الصدق طمأنينة

بازگشتن آن شخص شادمان و مراد يافته و خداى را شكر گويان و سجده كنان و حيران در غرايب اشارات حق و ظهور تأويلات آن در وجهى كه هيچ عقلى و فهمى بدانجا نرسد

مكرر كردن برادران پند دادن بزرگين را و تاب ناآوردن او آن پند را، و در رميدن او از ايشان شيدا، و بى خود رفتن و خود را در بارگاه پادشاه انداختن بى دستورى خواستن، ليك از فرط عشق و محبت نه از گستاخى و لاابالى الى آخره

مفتون شدن قاضى بر زن جوحى و در صندوق ماندن، و نايب قاضى صندوق را خريدن، باز سال دوم آمدن زن جوحى بر اميد بازى پارينه و گفتن قاضى كه مرا آزاد كن و كسى ديگر را بجوى الى آخر القصه

رفتن قاضى به خانه زن جوحى و حلقه زدن جوحى به خشم بر در و گريختن قاضى در صندوق الى آخره

آمدن نايب قاضى ميان بازار و خريدارى كردن صندوق را از جوحى الى آخره

در تفسير اين خبر كه مصطفى صلوات الله عليه فرمود من كنت مولاه فعلى مولاه تا منافقان طعنه زدند كه بس نبودش كه ما مطيعى و چاكرى نموديم او را، چاكرى كودكى خلم آلودمان هم مى فرمايد الى آخره

باز آمدن زن جوحى به محكمه قاضى سال دوم بر اميد وظيفه پارسال و شناختن قاضى او را الى اتمامه

باز آمدن به شرح قصه شاه زاده و ملازمت او در حضرت شاه

در بيان آنكه دوزخ گويد كه قنطره صراط بر سر اوست اى مؤمن از صراط زودتر بگذر، زود بشتاب تا عظمت نور تو آتش ما را نكشد جز يا مؤمن فان نورك اطفأ نارى

متوفى شدن بزرگين از شه زادگان و آمدن برادر ميانين به جنازه برادر كه آن كوچكين صاحب فراش بود از رنجورى، و نواختن پادشاه ميانين را تا او هم لنگ احسان شده، ماند پيش پادشاه، صد هزار از غنايم غيبى و عينى بدو رسيد از دولت و نظر آن شاه، مع تقرير بعضه

وسوسه اى كه پادشاه زاده را پيدا شد از سبب استغنايى و كشفى كه از شاه دل او را حاصل شده بود، و قصد ناشكرى و سركشى مى كرد شاه را از راه الهام و سر شاه را خبر شد، دلش درد كرد، روح او را زخمى كرد چنانكه صورت شاه را خبر نبود الى آخره

خطاب حق تعالى به عزرائيل

كرامات شيخ شيبان راعى قدس الله روحه العزيز

رجوع كردن به قصه پروردن حق تعالى نمرود رابى واسطه مادر و دايه در طفلى

رجوع كردن بدآن قصه كه شاه زاده بدآن طغيان زخم خورد از خاطر شاه پيش از استكمال فضايل ديگر از دنيا برفت

وصيت كردن آن شخص كه بعد از من او برد مال مرا از سه فرزند من، كه كاهل تر است

شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٢٩٠ - باقى قصه فقير روزى طلب بى واسطه كسب

لقد كان في قصصهم عبرة لأولي الألباب‌. (يوسف، ١١١) پر و پاى مرغ: استعارت از آثارى كه از دنيا پرستان هلاك شده بر جاى مانده است.

بق: پشه.

چار يار: چهار خليفه پس از او.

عتبه: عتبة بن ربيعة بن عبد شمس. كنيه او ابوالوليد و از بنى مخزوم است. در جنگ بدر با مشركان بود. خواست به ميدان برود سرى بزرگ داشت و خود به اندازه آن يافت نمى شد. دستمالى بر سر بست. وى در آن جنگ به دست على (ع) و حمزه كشته شد.

ذوالخمار: لقب چند تن است. يكى عوف بن ربيع كه در جنگ جمل خمار (چارقد) زن خود را پوشيد و كسان بسيارى را به نيزه زد و ديگرى سبيع بن حارث از مردم هوازن كه در جنگ حنين حاضر بود. و ديگرى عمرو بن عبدود كه در جنگ خندق به دست على (ع) كشته شد. هيچ يك از اينان با ابو جهل و عتبه معاشر نبوده اند و اينكه مولانا ذوالخمار را مونس ابوجهل و عتبه گويد براى اشتراك آنان در شرك است با وى.

عبد البطون: بنده شكم ها. شكم پرستان.

نور وصال: آنچه از حقيقت ها بر دل او افاضت مى شود.

خيال: كنايت از استدلال هاى فلسفى.

بر: نيكويى كننده.

مطمع: آزمند.

معنى وران: حقيقت شناسان. عارفان.

باطن نشين: كسى كه نظر به معنى دارد. آنكه به ظاهر نمى نگرد.

عقار: مى.

خوى آن را ...: گرفته از قرآن كريم است: نحن قسمنا بينهم معيشتهم في الحياة الدنيا و رفعنا بعضهم فوق بعض درجات‌. (زخرف، ٣٢) مدگى: مرد نبودن. كنايت از نيروى جهاد با نفس نداشتن. از عهده رياضت برنيامدن.

عقير: خسته و مجروح. ناتوان.

مضمون اين بيت ها باز هم در مطاوى مثنوى آمده است. روز قيامت: