است، كه گاه از هر دو سو است و گاه تنها از يك سو. مثلا در جمله هر انسانى ناطق است، عكس آن هم دست است. چنانكه گوييم هر ناطقى انسان است. اما در جمله هر انسانى حيوان است عكس آن درست نيست چراكه هر حيوانى انسان نيست. مولانا مى گيد از «معيت» در آيه شريفه‌ هو معكم‌ عكس آن به گوش دل مى آيد و طرد آن به گوش حس، هميشه او با ماست. اين مفهوم را از آيه در مى يابيم اما عكس آن (هميشه ما با او هستيم) و با او يكى شدن را سفرها بايست. بعض شارحان به گوش دل آمدن عكس را به صورتى ديگر معنى كرده اند و از آن معنى مشيت را در نظر گرفته اند.

خطائين: حساب خطائين روشى است در رياضيات براى تعيين يك يا چند كميت مجهول، با استفاده از خاصيتى معلوم در مورد آن مجهول، يا نسبتى معين ميان چند مجهول.

خاصيت و نسبت مورد نظر مى بايست در محدوده چهار عمل اصلى (و نه فراتر از آن) تعريف شده باشد تا مجهول (ها) صرف نظر از كيفيت و ماهيت خارجى از نظر مفهوم و ما به ازاء رياضى به سادگى قابل تأويل به كميت (عدد) واحدى باشند.

تعدد مجهول در اين روش، هرچند باعث تطويل محاسبات مى شود، اما مانع از كاربرد آن نيست. در عين حال كوچكترين پيچيدگى در وضع خواص ريضاى مجهول يا مناسبات ميان مجهول ها (مثال استفاده از توان يا نسبت هاى مثلثاتى و امثال آن) حل مسئله را با استفاده از روش حساب خطائين ناممكن مى سازد.

امروزه مسائلى در اين سطح (معادلات يك مجهولى يا دستگاه هاى معادلات چند مجهولى درجه اول) به جاى استفاده از حساب خطائين با روش هاى جبرى، با سرعت و سهولت بيشترى انجام مى شود.

روش كار: در حساب خطائين، به خلاف جبر كه محاسبات آن با جعل يك مجهول (ايكس) آغاز مى شود، شروع عمليات با يك پاسخ فرضى است (كه معمولا انتظار صحت آن نمى رود.) اين پاسخ را مفروض اول مى نامند. پس از اعمال روابط قيد شده در صورت مسئله پاسخى به دست مى آيد كه با عدد مورد نظر تفاوت خواهد داشت. (اگر تصادفا پاسخ به دست آمده مطابق خواسته صورت مسئله باشد مفروض اول، همان جواب مسئله است و محاسبه پايان مى يابد.) مقدار اين اختلاف را خطاى اول‌