شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٤٧ - ٧٣٧١ لئن امر الباطل لقديما فعل، لئن قل الحق لربما و لعل، لقلما ادبر شيء فاقبل
للمؤمن ثلاث علامات، الصدق و اليقين و قصر الامل[١].
از براى مؤمن سه علامتست، راستگوئى، و يقين، و كوتاهى اميد.
دويم اين:
للمتقى ثلاث علامات، اخلاص العمل، و قصر الامل، و اغتنام المهل[٢].
از براى پرهيزگار سه علامتست، خالص گردانيدن عمل، و كوتاه كردن اميد، و غنيمت شمردن مهلت، يعنى از براى كارهاى خير.
٧٣٧١ لئن امر الباطل لقديما فعل، لئن قل الحق لربما و لعل، لقلما ادبر شيء فاقبل.
در نهج البلاغه تمام كلام متصل بيكديگر با واو عطف قبل از «لئن» دويم و همچنين قبل از «لقلما» نقل شده و ترجمه آن اينست: هر آينه اگر بسيار باشد باطل، هر آينه از قديم كرده، و هر آينه اگر كم باشد حق، هر آينه بسا باشد و اميد باشد، و هر آينه كم است اين كه پشت گردانيده باشد چيزى پس رو آورد، يعنى اگر در اين زمان بسيار شده باطل شگفتى نيست از آن، يا اين كه آنرا نشان حقيت آن نبايد دانست، زيرا كه از قديم يعنى در روزگاران پيشين نيز چنين كرده باطل يعنى همواره خود را بسيار كرده يا چنين كرده كردن قديمى يعنى كهنه بكهنگى روزگار، و بر هر تقدير نسبت «فعل» به «باطل» بر سبيل مسامحه است.
و ممكن است كه «فعل» بمعنى «انفعل» باشد كه گاهى بآن معنى آمده و بنا بر اين ترجمه اين باشد كه: در قديم چنين بوده يعنى روزگاران پيشين نيز يا چنين بوده بودن قديمى يعنى كهنه، و بنا بر اين ارتكاب مسامحه در كار نيست.
[١] - چون شارح( ره) بعد از فحص و تتبع در نسخ چنين اظهار نظر كرده است ما نيز بتبع گفتار او اين فقره را بشمار نياورديم.
[٢] - چون شارح( ره) بعد از فحص و تتبع در نسخ چنين اظهار نظر كرده است ما نيز بتبع گفتار او اين فقره را بشمار نياورديم.