شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٣١٤ - ٨٥٣٠ من قصر عن أحكام الحرية أعيد الى الرق
داشته باشد در آخرت هر چند واجب شرعى نباشد، چه هر چه نفعى داشته باشد در آخرت چون نفع آن عظيم است آن در نظر صاحبان همت بلند لازم و در كارست هر چند واجب شرعى نباشد، و غرض چنانكه قبل از اين مذكور شد اينست كه اوقات آدمى وفا نمىكند بپرداختن به آن چه در كار باشد و غير آن نيز، پس هرگاه بپردازد به آن چه در كار نباشد ناچار بعضى از آنچه در كار باشد از او فوت شود.
٨٥٢٩ من قام بشرائط العبودية أهل للعتق.
هر كه ايستادگى كند بشرايط بندگى اهل گردانيده مىشود از براى آزادى يعنى سزاوار و مستحق آن مىگردد، و مراد بندگى حق تعالى است و آزادى از عذاب و عقاب او.
٨٥٣٠ من قصر عن أحكام الحرية أعيد الى الرق.
هر كه كوتاهى كند از احكام آزادى بر گردانيده شود ببندگى، مراد به «احكام آزادى» أحكاميست كه سبب آزادى مىشود در آخرت يا أحكامى كه مردان آزاده آنها را بجا مىآورند، و بر هر تقدير مراد شرايط و لوازم بندگى حق تعالى است و اطاعت أوامر و نواهى او، و ممكن است كه «احكام» بكسر همزه خوانده شود بمعنى محكم كردن و ترجمه اين باشد كه: هر كه كوتاهى كند از محكم كردن آزادى خود و حاصل اين نيز همانست، و «بر گردانيده مىشود ببندگى» يعنى برميگردد در آخرت نيز ببندگى و آزاد نگردد بلكه گرفتار عذاب و عقاب شود بخلاف آنان كه در دنيا شرايط بندگى بجا آورده باشند كه ديگر در آخرت آزاد باشند و ديگر تعبى و زحمتى از براى ايشان نباشد، و ممكن است كه مراد اين باشد كه هر كه از آزادگان كه حق تعالى ايشان را در دنيا آزاد كرده و غل بندگى از ايشان برداشته و بر سر خود رها كرده در امنيت و وسعت و فراخى، هرگاه كوتاهى كنند در لوازم آزادى كه شكر آن نعمتها باشد باطاعت و فرمانبردارى حق تعالى، و سلوك نيكو با مردم و بذل