شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ١٢٠ - ٧٦٠٦ لو شئت ان اخبر كل رجل منكم بمخرجه و مولجه
اگر مىبود كوهى هر آينه مىبود كوه عظيمى كه بالا نرود آنرا حافر، و مشرف نشود بر آن طائر، «حافر» بمعنى سم[١] است و مراد اينجا صاحب سم است، و «طائر» بمعنى پرنده است و مراد بيان عظمت و بلندى مرتبه اوست رحمة الله عليه كه اگر بالفرض كوه مىبود چنين كوه عظيم بلندى مىبود.
٧٦٠٥ لو ان المروة لم تشتد مؤنتها و يثقل محملها ما ترك اللئام الاغمار منها مبيت ليلة و لكنها اشتدت مؤنتها و ثقل محملها فحاد عنها اللئام الأغمار و حملها الكرام الاخيار.
اگر اين كه مروت سخت نبود مؤنت آن و سنگين نبود برداشتن آن وانمىگذاشتند لئيمان أغمار از آن در شب كردن يك شب را، و ليكن سخت است مؤنت آن و سنگين است برداشتن آن، پس ميل كردهاند از آن لئيمان أغمار، و برداشتهاند آن را كريمان نيكوكار. مراد به «لئيمان» مردم دنى پست مرتبه است، و «أغمار» جمعى را گويند كه تجربه كارها نكرده باشند، و «كريمان» مقابل لئيمان است، يعنى مردم گرامى بلند مرتبه، و مراد اينست كه مروت و آدميت چيزيست كه هر كس خوبى آنرا ميداند و اگر مؤنات و إخراجات آن سخت نبود و برداشتن آن سنگين نمىبود لئيمان أغمار ترك نمىكردند از آن در شب كردن يك شب را يعنى شبها نيز آنرا مىكردند و يك شب ترك نمىكردند، نهايت چون مؤنات آن سخت است و برداشتن آن سنگين پس لئيمان أغمار ميل كردهاند از آن و ترك كردهاند آنرا، و برداشتهاند آنرا كريمان نيكوكار كه متحمل سختيها و گرانيها ميشوند در كردن كارهاى نيك.
٧٦٠٦ لو شئت ان اخبر كل رجل منكم بمخرجه و مولجه
و جميع شأنه لفعلت لكنى اخاف ان تكفروا فى برسول الله صلوات الله و سلامه
[١] - در برهان قاطع گفته:« سم بضم اول و سكون ثانى معروف است كه سم اسب و استر و خر و گاو و گوسفند و أمثال آن باشد و اين بمنزله ناخن است آنها را».