شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٤٤ - ٧٣٦٧ لترجعن الفروع على اصولها، و المعلولات الى عللها، و الجزئيات الى كلياتها
از آنچه خواهد شد بعد از قيام حضرت صاحب الزمان صلوات الله و سلامه عليه چنانكه ابن ابى الحديد از اماميه نقل كرده كه بر آن حمل كردهاند، يا از آنچه واقع شد از رجوع خلافت بآن حضرت و اقبال دنيا بسوى او[١] صلوات الله و سلامه عليه، و اول ظاهرترست خصوصا بنا بر وجه اول كه مذكور شد از براى تشبيه به «ضروس»، زيرا كه مهربانى كامل آن مهربانى آنست[٢] كه واقع خواهد شد در آن زمان و آنچه واقع شد چندان مهربانيى نبود از آن بلكه متضمن كمال عداوت و دشمنى آن بود چنانكه پوشيده نيست.
٧٣٦٧ لترجعن الفروع على اصولها، و المعلولات الى عللها، و الجزئيات الى كلياتها.
هر آينه بر مىگردد البته فرعها بر أصلهاى خود، و معلولها بسوى علتهاى خود، و جزئيها بسوى كليهاى خود، مراد به «برگشتن فرعها بر اصلهاى خود» يا برگشتن هر كس است بر اصل و نژاد خود، و اين كه هر كه را اصل و نژاد پاكيزه و نيكو باشد او نيز پاكيزه و نيكو باشد، و هر كه را اصل و نژاد بد باشد او نيز بد باشد، يا رجوع هر كسى بطينت خود بهمان دستور بنا بر اختلاف مردم در طينت چنانكه در أحاديث بسيار واقع شده، و يا برگشتن نتايج بر مقدمات و صحت آنها نزد صحت مقدمات و فساد آنها نزد فساد آنها، و در «برگشتن معلولها بسوى علتها» نيز هر يك از اين احتمالات باشد، پس ممكن است حمل هر يك از آنها بر يكى كه غرض تأكيد باشد يا حمل هر يك از آنها بر محملى غير محمل ديگر تا تأسيس شود، و مراد به «برگشتن جزئيها بسوى كليهاى خود» يا يكى از دو احتمال اول است و تأكيد يا تأسيس است، و تابع بودن هر جزئيست مر كلى خود را در أحكام مثل تابع بودن
[١] - يعنى امير المؤمنين على ٧ پس« آنچه واقع شد» يعنى در زمان خلافت ظاهرى او.
[٢] - كذا و اگر اين طور مىفرمود:« و مهربانى كامل آن مهربانى است» روشنتر فهميده مىشد.