شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٣٠٤ - ٨٤٨٦ من أبدى صفحته للحق هلك
هر كه شك كند در ايمان كافر شود، مراد اينست كه در ايمان يقين بايد و هر كه شك كند در آن يعنى احتمال خلاف آن بدهد هر چند احتمال مرجوحى باشد كافرست مانند كسى كه انكار كند، و مراد به «ايمان» اسلام است نه «ايمان بمعنى أخص» مگر اين كه مخالف آن نيز كافر باشد چنانكه مذهب سيد مرتضى است رضى الله عنه.
٨٤٨٦ من أبدى صفحته للحق هلك[١].
هر كه ظاهر كند صفحه روى خود را از براى حق هلاك شود، مراد به «حق» هر امر حق ثابتى باشد و مراد به «ظاهركردن صفحه روى خود از براى آن» چهره شدن با آنست[٢] و معارضهكردن با آن و قيام در مقام انكار و ابطال آن، و به «هلاكشدن» افتادن در زيان و خسران يا فضيحت و رسوايى.
[١] - اين حديث در بعضى كتب تتمه دارد و آن اينست:« عند جهلة الناس» يعنى هر كه ظاهر كند صفحه روى خود را براى حق هلاك مىشود نزد نادانان مردم.
توضيح آنكه اين روايت در دو مورد از نهج البلاغه نقل شده:
يكى- در خطبه ١٦ باب خطب و دوم- در باب كلم قصار ابن أبى الحديد در شرح آن در باب خطب چنين گفته:( ج ١، ص ٩١ چاپ مصر بسال ١٣٢٩):« قوله( ع): من أبدى صفحنه للحق هلك، و فى بعض الروايات فى آخره« عند جهلة الناس» و التأويل مختلف فمراده على الرواية الاولى و هى الصحيحة: من كاشف الحق مخاصما له هلك، و هى كلمة جارية مجرى المثل.
و مراده على الرواية الثانية: من أبدى صفحته لنصرة الحق غلبه أهل الجهل لانهم العامة و فيهم الكثرة فهلك» و در باب كلم قصار در شرح آن گفته:« قد تقدم تفسيرنا لهذه الكلمة فى اول الكتاب و معناها: من نابذ الله و حاربه هلك، يقال لمن خالف و كاشف قد أبدى صفحته».
و جاحظ نيز اين كلمه را در صد كلمه منتخبه از امير المؤمنين ٧ نقل كرده و رشيد الدين وطواط نيز آن را شرح كرده هر كه طالب باشد رجوع كند بشرح كلمه ٨٨( ص ٤٢ چاپ طهران بسال ١٣٤٢ باهتمام و تصحيح نگارنده).
[٢] - كذا و گويا مراد مواجهه و هم چهره شدن با آنست كه همان مقابله باشد.