دفاع از تشیع، ترجمه الفصول المختارة للمفید - خوانساري، آقا جمال - الصفحة ٤٣٩ - فصل ٧٩ اعتراف جاحظ به اشتباهات نظام

صحابه، مذهب نظّام باشد. ناچار است ايشان را كه تكذيب جاحظ كنند و نسبت گمراهى و جهل دهند به جاحظ در اينكه ردّ مذهب كرده؛ زيرا رد جاحظ بر نظام به همين ترتيب كه ذكر كرديم معلوم و مشخص است و حال آنكه اين جماعت آن پايه ندارند كه ما قبول كنيم شخص ايشان را در باب جاحظ و واگذاريم آنچه حكايت كرده و خبر داده از نظام. و ميل كنيم به خواهشها و آرزوهاى ايشان كه دلالت نمى‌كند مگر بر سوء تدبير و قلّت دين و ضعف عقل و رأى.

شيخ گفته است كه اين است مجمل آنچه ثابت شده از نظّام در طعن بر صحابه و ائمه راشدين و تابعين به احسان. و اگر ذكر مى‌كرديم جميع آنچه در اين باب گفته، هر آينه به طول مى‌كشيد كتاب ما؛ و ما دورى كرديم از اينكه ذكر كنيم تناقض گرفتن او را در ميان اخبار و روايات و آوردن او را كه بعضى از صحابه تكذيب بعض ديگر كرده و حكم كردن او را برايشان به بدعت در ديانتها و به قول باطل دروغ و بهتان.

پس هر گاه اراده كنيد اى گروه، دانستن احوال و اقوال نظّام را به تفصيل، بر شماست كه نظر كنيد در كتاب «فتيا» كه از عمرو بن بحر جاحظ است به درستى كه مى‌يابيد آن را در اين مطلب بر استقصاء و بيان.

با آنكه ابراهيم در عذرى كه خواسته است از براى تخطئه امت پيغمبر كه من نسبت خطا به همه صحابه نداده‌ام، بلكه به جمعى داده‌ام كه ايشان اصحاب فرقت‌اند نه اصحاب جماعت. تلبيس كرده بر مردمى كه بهره از علم نداشته‌اند؛ زيرا او اعتقاد دارد به فساد اجماع. و به تحقيق نقل نموده اين معنى را از او عمرو بن بحر در كتاب «فتيا». و گفته است كه ابراهيم گفته است مضطر نمى‌سازد مرا در مذهب خود كه تخطئه صحابه پيغمبر است ٦ اين خبر كه رسول اللَّه ٦ گفته است: