سيد مرتضى نقل كرده است كه شيخ- ايّده اللَّه- فرمود: ابو الحسن على بن ميثم رحمه اللَّه‌[١] كه از طايفه اماميّه است پرسيد از ابو الهذيل علاف‌[٢] و او از اهل سنت است.

آيا نمى‌دانى كه شيطان نهى مى‌كند از همه خيرات و امر مى‌كند به جميع بديها؟

ابو الهذيل گفت: بلى مى‌دانم.

على بن ميثم رحمه اللَّه فرمود: جايز است كه امر كند به همه بديها و نداند بديها را، و نهى كند از همه خوبيها و نداند آنها را؟

ابو الهذيل گفت: جايز نيست.

پس ابو الحسن رحمه اللَّه گفت: به تحقيق ثابت شد كه شيطان مى‌داند خير و شر همه را.

[١]. ابو الحسن على بن اسماعيل بن شعيب بن ميثم بن يحيى التمّار كوفى، ساكن بصره بود و از متكلمين برجسته و سرشناس شيعه مى‌باشد و با ابو الهذيل و نظّام گفتگوهائى داشتند. از كتابهاى اوست:« الامامة»،« كتاب الطلاق»،« كتاب النكاح»،« كتاب مجالس هشام بن حكم» و« كتاب المتعة».

« رجال النجاشى» ص ٢٥١ شماره ٦٦١.

[٢]. محمد بن الهذيل بن عبيد اللَّه بن مكحول، معروف به ابو الهذيل علّاف از بزرگان معتزله بود و كتابهائى در دفاع از آنها نوشته است. او از اهل بصره بود سپس به بغداد آمد. ابو الهذيل خبيث القول و باعث تفرقه اجماع مسلمانان بود.« تاريخ بغداد» ٣/ ٣٦٦ شماره ١٤٨٢ ابو الهذيل در سال ١٣٥ هجرى قمرى در بصره به دنيا آمد و تا پيش از سال ٢٠٤ هجرى قمرى كه مأمون او را به بغداد فرا خواند از آنجا بيرون نرفت. شهرت او به علّاف براى اين است كه خانه‌اش در بصره، در كوى علّافان قرار داشت. وى در جدل قوىّ و ماهر بود، چه روزگارى كه او در آن زندگى مى‌كرد، عصر جدل و احتجاج و نقض و ابرام آراء بوده است ... ابو الهذيل معتقد بود كه اهل آخرت به آنچه از آنها سر مى‌زند مجبورند و دوزخيان بدون اراده و اختيار سخن مى‌گويند و در جهان آخرت هيچ كس قادر بر انجام دادن كار و گفتارى نيست ... راوندى در كتابش به نام« فضائح المعتزله» آراى ديگرى به او نسبت داده ... شهرستانى ادّعا كرده كه ابو الهذيل به پيروى از ده قاعده از استاد خويش واصل بن عطاء متمايز مى‌شود.« شيعه در برابر معتزله و اشاعره» ص ١٦٤- ١٦٧