دفاع از تشیع، ترجمه الفصول المختارة للمفید - خوانساري، آقا جمال - الصفحة ٤٣٨ - فصل ٧٩ اعتراف جاحظ به اشتباهات نظام

فصل ٧٩ [اعتراف جاحظ به اشتباهات نظّام‌]

شيخ- ايّده اللَّه تعالى- گفته است كه گفته است جاحظ در آخر فصلى كه حكايت كرده از نظّام در كتاب «فتيا» كه بود ابراهيم از حفّاظ حديث با ذهنى تند و زبانى تيز كه به آن راه مى‌برد به مسأله پوشيده مشكل و به آن مى‌گشود عقده مسائل را و نزديك مى‌كرد آنچه از عقول دور بوده باشد.

و مع هذا خطا مى‌كرد خطائى كه از مردم ناآزموده و تجربه ناكرده سرزند.

و خبط مى‌نمود خبطى را كه از مردم مست واقع شود و جمع كرده بود ميان هشيارى و غفلت و احتياط و بى‌احتياطى.

و بعد از اين همان جاحظ گفته است كه فلان سخن ابراهيم سخنى است كه هيچ يك از اهل اسلام به آن عمل ننموده‌اند و اگر چه ابراهيم دراز كرده سخن را و بسيار گفته ليكن غالب شدن براو و ابطال كردن سخن او به عقول نزديك است پس به تحقيق شهادت داده عمرو بن بحر بر نظّام كه مخالفت همه امّت پيغمبر ٦ نموده و گفته است كه او جمع ميان اضداد مى‌كرده.

و حال آنكه جاحظ شناساتر بوده است به مذهب نظام از اين جهّال هوادار؛ و قطع نظر از اين سخن، مى‌گوئيم كه مذاهب نظام را به غير از جاحظ كسى نقل نكرده.

پس هر گاه ما تصديق جاحظ نكنيم در ابطال مذهب نظام و مذهب نظام و مذمت او. پس لازم نيست برما كه تصديق كنيم او را در ساير آنچه نقل كرده از نظام؛ و هر گاه تكذيب كرديم جاحظ را در جميع آنچه نقل نموده از نظام، پس معلوم نخواهد بود پيش ما مذهبى از براى نظام در فتوى كه ما محتاج شويم به حيله‌ها در عذر خواهى براى او. و چنين كه اين جماعت هوادار كوشش مى‌كنند و ديگر اين جماعتى كه ما از ايشان حكايت كرديم كه انكار مى‌كنند كه تشنيع‌