سيد مرتضى رضى اللَّه عنه مصنّف اين كتاب گفته است كه نقل كردم روزى به خدمت شيخ مفيد- ادام اللَّه عزّه- چيزى را كه ابو جعفر محمد بن عبد الرحمن بن قبه رازى‌[١] آن را در كتاب «انصاف»[٢] ذكر كرده است. و آن اين است كه شيخى از معتزله انكار كرده است كه عرب مولا را به معنى سيّد و امام داند، پس من خواندم بر وى شعر اخطل‌[٣] را:

[١]. ابو جعفر محمد بن عبد الرحمن بن قبه رازى، متكلّمى عظيم القدر، نيكو عقيده، در علم كلام قوى و توانا بود. ابتدا از معتزله بود سپس بصيرت پيدا كرد و مذهب شيعه را برگزيد. ابن قبه كتابهايى در علم كلام دارد و ابن بطّه از او استماع حديث نموده و نام او در فهرست كسانى كه از آنها استماع حديث نموده، آورده است. كتابهاى ايشان عبارتند از:« الانصاف في الامامة»،« المستثبت نقض كتاب ابى القاسم البلخى»،« الرّد على الزيديّة»،« الرّد على ابى علىّ الجبّائى» و« المفردة في الامامة». رجال النجاشى ص ٣٧٥، شماره ١٠٢٣.

[٢]. آقا بزرگ تهرانى مى‌نويسد:« الانصاف في الامامة» از تأليفات شيخ ابو جعفر محمد بن عبد الرحمن بن قبه رازى متكلّم است. او معتزله بود سپس شيعه شد. از فهرست ابن نديم به دست مى‌آيد كه« الانصاف» غير از كتاب« الامامة» ابن قبه مى‌باشد براى اينكه بعد از ذكر« الانصاف»، مى‌گويد و كتاب ديگر او« الامامة» است ... از مصادر كتاب« الأنوار» ميرزا محمد اخبارى معلوم مى‌شود كه« الانصاف» در دست ايشان بوده و شايد اين كتاب در بين كتابهاى ميرزا عنايت اللَّه كه از معاصرين ما و از نواده‌گان اوست يافت شود. الذريعة ٢/ ٣٩٦

[٣]. ابو مالك غياث بن غوث بن الصلت ملقّب به« اخطل» از قبيله تغلب از ربيعه است چون نصرانى بود و صليبى به همراه داشت او را« ذو الصليب» مى‌گفتند. در حدود سال ٦٤٠ ميلادى/ سال بيست هجرى قمرى در حيره متولد شد و به سال ٧١٠ ميلادى/ ٩٢ هجرى قمرى وفات كرد.

در عهد معاويه و يزيد( تا سال ٦٤ هجرى قمرى) رشته‌هاى دوستى ميان او و بنى اميه استوار گرديد.

به دربار دمشق راه يافت. چون يزيد به خلافت رسيد« اخطل» را بركشيد و رفيق و نديم و هم پياله خود ساخت. اخطل نيز تا يزيد زنده بود در مدح او قصايد پرداخت و چون بمرد او را رثاء گفت.

« تاريخ ادبيات زبان عربى» حنّا الفاخورى، ص ٢٠٨ با مختصر تصرّف