دفاع از تشیع، ترجمه الفصول المختارة للمفید - خوانساري، آقا جمال - الصفحة ٦٢٤ - قول بصريون قول اصحاب هيولى است

جوهر پيش از وجود، جوهر است چنان كه در حال وجود. در جواب مى‌گويند كه اين معنى دارد كه اللَّه تعالى حادث مى‌كند جوهر را و بيرون مى‌آورد او را از عدم به سوى وجود.

پس مى‌گوئيم به ايشان كه اين عبارت نيز مثل دو عبارت اول است، پس چيست فايده در قول شما كه اللَّه تعالى احداث كرد جوهر را و اخراج نمود او را از عدم به وجود. و حال آنكه پيش از احداث و اخراج، جوهر است چنان كه در حال احداث و اخراج.

به درستى كه نمى‌آرند معنى معقولى در هيچ مرتبه و زياده نمى‌كنند بر عبارات و انتقال از يكى به ديگرى خلاصى را از سؤال ما. و مفهوم نمى‌شود از ايشان معنى معقولى در خلق و احداث و اختراع با مذهبى كه دارند در جواهر و اعراض و اصحاب «ابرقلس» و هر كه اعتقاد كرده به هيولى و قديم بودن طبيعت عذر خواسته‌اند از بصريون.

بر تقديرى كه وجود تواند داشت عذرى از براى ايشان و به درستى كه اصلا عذر نيست نه از براى اين طايفه و نه آن طايفه در آنچه مرتكب شده‌اند از ضلال و گمراهى و گفته‌اند كه هيولى اصل عالم است و آن هميشه هست و قديم است و اللَّه تعالى احداث مى‌كند اشياء را چنان كه احداث مى‌كند زرگر از پارچه نقره يا طلا، انگشترى را و چنان كه بافنده احداث مى‌كند از ريسمان جامه را و چنان كه درودگر احداث مى‌كند از چوب و تخته لوح را. (يعنى چنان كه هر يكى از اين چيزها را اصلى است و صانع در آن اصل صورتى احداث مى‌كند همچنين عالم را نيز اصلى هست كه آن «هيولى» است) و اللَّه تعالى صورتها را در آن پديد مى‌كند.

[قول بصريون قول اصحاب هيولى است‌]

و بصريّون از معتزله اضافه كرده‌اند به اللَّه تعالى جواهر و اعراض را و بيان نكرده‌اند از براى اين اضافه معنى كه تعقل توان كرد. و هر كه خوب تأمل كند قول بصريون را در مى‌يابد كه قول ايشان قول اصحاب هيولى است. به اين معنى كه اصلا عالم قديم است بعينه و اگر چه در عبارت اختلاف دارند زيرا خلل و فساد