دفاع از تشیع، ترجمه الفصول المختارة للمفید - خوانساري، آقا جمال - الصفحة ٣٨٣ - انتقاد ابراهيم نظام از ابن مسعود

خود اگر خطا باشد از جانب من است و اگر صواب باشد از جانب خداى تعالى.

و آن حكم اين است كه از براى آن دختر سزاوارتر است مهر زنانى كه همسر او باشند بى‌نقصان و زياده.

ابراهيم گفته اين است حكم كردن در مسائل شرع به گمان و شبهه زيرا جزم به راستى حكم خود نداشته و هر گاه گواهى دادن به گمان حرام باشد، پس حكم شرعى به گمان حرام‌تر خواهد بود. و گفته است ابراهيم نظّام اگر ابن مسعود عمل مى‌كرد به آنچه ادب فرموده به آن چيز غير خود را، جايى كه گفته است حلال روشن و معلوم مى‌باشد و حرام نيز روشن و معلوم مى‌باشد. پس بگذار آنچه شك داشته باشى در آن و ميل كن به عمل كردن به آنچه شك نداشته باشى در آن، هر آينه نمى‌گفت در احكام شرعى. و حال آنكه او مردى مقلّد بود. و اين را كه: «من مى‌گويم در حق دختر واسق سخن به رأى خود اگر راست و صواب باشد از جانب خداست و اگر خطا باشد از جانب من است»[١] و به درستى كه اين سخن كه ابن مسعود گفته فاسد و باطل است؛ زيرا نمى‌باشد يك اجتهاد و يك عمل چنين كه هر گاه موافق باشد از جانب خدا باشد و هر گاه باطل باشد از جانب غير خدا باشد.

و حال آنكه آن عمل و آن اجتهاد در هر دو صورت يك چيز است.

گفته است ابراهيم نظّام اگر ابن مسعود بدل مى‌كرد فكر خود را در فتوى دادن به فكر خود در شقاوت كه چگونه اين كس شقى مى‌شود و در سعادت چگونه آدمى سعيد مى‌شود تا در اين فكر براو ظاهر مى‌شد كه فتوى دادن از پيش خود موجب شقاوت ابدى است و ناسزا نمى‌شد سخن او بر خداى تعالى در آنچه اعتقاد كرده به آن كه از پيش خود فتوى مى‌توان داد. به اين شرط كه اين كس با خود قرار دهد كه اگر صواب باشد از خداست و اگر خطا باشد از اين كس است و در غلط خود در فتوى به چنين شرطى هستند نمى‌شد هر آينه سزاوارتر بود به او.

ابراهيم گفته كه ابن مسعود گمان برده كسى كه مرتكب گناه كبيره مى‌شود نه‌

[١]« مسند احمد حنبل» ١/ ٧١٠ حديث شماره ٤٠٨٨.